Eliminacja patogenów z endodontium, hermetyczne zamknięcie przestrzeni systemu kanałów korzeniowych oraz prawidłowa, trwała i szczelna odbudowa są czynnikami determinującymi efekt terapeutyczny leczenia endodontycznego. Optymalne opracowanie mechaniczne powinno doprowadzić do usunięcia tkanek i redukcji mikroorganizmów z kanałów korzeniowych oraz umożliwić korzystne warunki dla płukania i wypełnienia systemu endodontycznego [1, 2, 3]. Z badań Petersa i wsp. wynika, iż niezależnie od sposobu opracowania kanału korzeniowego (ręcznie lub maszynowo) około 35% powierzchni ścian kanału jest opracowana w stopniu niedostatecznym, dlatego zachodzi konieczność dokładnego płukania kanałów korzeniowych roztworami o działaniu antyseptycznym i litycznym [4, 5]. Płukanie, czyli opracowanie chemiczne, powinno doprowadzić do usunięcia resztek miazgi, opiłków zębiny, warstwy mazistej oraz bakterii z kanału korzeniowego oraz kanalików zębinowych. Płyny płuczące powinny również umożliwić uzyskanie jak najlepszej szczelności materiałów wypełniających kanał.

Niniejsza praca ma na celu przedstawienie zagadnień związanych z wpływem roztworów do płukania kanałów korzeniowych na zębinę kanałową oraz interakcję z materiałami do wypełniania kanałów korzeniowych.

W wyniku opracowania mechanicznego kanału korzeniowego powstaje warstwa mazista (ang. smear layer), która pokrywa powierzchnie ścian kanału. Pozostawienie warstwy mazistej może mieć wpływ na długoczasowy wynik, zwłaszcza po leczeniu zęba z zainfekowaną miazgą lub po powtórnym leczeniu endodontycznym. Woda, opiłki zębiny, resztki miazgi oraz bakterie, obecne w warstwie mazistej, na skutek dehydratacji i zmiany objętości są przyczyną nieszczelności wypełnionego kanału korzeniowego. Patogeny pozostawione w kanale korzeniowym lub kanalikach zębinowych mogą doprowadzić do reinfekcji kanału, zapalenia tkanek okołowierzchołkowych lub resorpcji korzenia. Warstwa mazista skutecznie uniemożliwia usunięcie mikroorganizmów z kanalików zębinowych, w związku z powyższym jej usunięcie jest konieczne w celu jak najlepszego odkażenia całej przestrzeni systemu kanałów korzeniowych wraz
z ich ścianami.

Do poprawy dystrybucji płynów w przestrzeniach kanałów korzeniowych pomocne jest zastosowanie urządzeń ultradźwiękowych, które wytwarzają zmienne fale akustyczne w środowisku wodnym (zjawisko kawitacji), co powoduje zwiększenie własności litycznych i chelatujących zastosowanych preparatów [6, 7, 8, 9, 10]. Wyniki badań in vitro wykazują, że mimo zastosowania ultradźwięków nie udaje się w pełni usunąć warstwy mazistej z części przywierzchołkowej kanału korzeniowego, która wydaje się najistotniejsza z punktu widzenia rokowania po leczeniu endodontycznym [3, 8].

Do usuwania warstwy mazistej stosuje się między innymi: podchloryn sodu (ryc. 1), EDTA (ang. Ethylenediaminetetraacetic Acid, czyli kwas etylenodiaminotetraoctowy, kwas wersenowy) i jego pochodne (najczęściej 17% sól disodową), kwas cytrynowy lub MTAD (ang. Mixture of Tetracyclin, Acid and Detergent) [3, 6, 7, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23]. Roztwory podchlorynu sodu umożliwiają usunięcie jedynie składowej organicznej warstwy mazistej. Część nieorganiczna usuwana jest przy pomocy środków chelatujących jak EDTA (ryc. 2), kwas cytrynowy i MTAD [3, 12, 13]. Niektórzy producenci do środków chelatujących dodają substancje powierzchniowo czynne, aby poprawić penetrację płynów do zachyłków i kanalików zębinowych. Do tej pory nie udowodniono wyższej skuteczności płynów z detergentami [24, 25, 26].

Torabinejad i wsp. przedstawili preparat MTAD składający się
z kwasu cytrynowego, doksycykliny i detergentu Tween-80 [14]. Dodatek doksycykliny ma na celu uzyskanie działania bakteriobójczego i bakteriostatycznego.

W niskim pH chlorowodorek doksycykliny wykazuje również działanie chelatujące, które dodatkowo wzmacnia działanie kwasu cytrynowego. Nawet po wypłukaniu MTAD z kanału korzeniowego wodą, w zębinie pozostają rezydualne ilości doksycykliny, która posiada właściwości bakteriobójcze jeszcze przy rozcieńczeniu 1:512, a bakteriostatyczne przy rozcieńczeniu 1:8192 [11, 12,13, 14, 15, 16, 17, 27, 28].

Davis i wsp. zaobserwowali, że stosując MTAD uzyskano największe pole inhibicji z badanych preparatów płuczących o działaniu bakteriostatycznym. Nie stwierdzili jednak znamiennych statystycznie różnic między 2% chlorheksydyną i 5,25% podchlorynem sodu [29]. Według badań Shabahang i wsp. doksycyklina zawarta w MTAD skuteczniej zabija Enterococcus faecalis niż 2% chlorheksydyna [30]. Z kolei Mohammadi i wsp. stwierdzili, iż chlorheksydyna lepiej zabija bakterie Enterococcus faecalis na powierzchni biofilmu niż MTAD, mimo że MTAD posiada lepsze własności bakteriostatyczne [27]. MTAD cechuje się bardzo dobrym usuwaniem warstwy mazistej
i własnościami bakteriobójczymi, ale nie posiada tak silnych zdolności litycznych jak 5,25% roztwór podchlorynu sodu [14, 15].

Producent MTAD zaleca stosowanie 1,3% roztworu podchlorynu sodu. Ostatnie doniesienia naukowe wykazują, iż kombinacja 1,3% podchlorynu sodu i MTAD nie jest tak skuteczna w usuwaniu bakterii Enterococcus faecalis i biofilmu z kanału jak 5,25% i 6% roztwory podchlorynu sodu, ponieważ MTAD nie ma właściwości litycznych i nie rozkłada biofilmu [15, 16, 17]. Odkażające właściwości doksycykliny zawartej w MTAD są zmniejszone przez utleniające działanie podchlorynu sodu [19]. Podchloryn sodu może aktywować również reakcję fotooksydacji doksycykliny, w wyniku której powstają przebarwienia zębiny [20].

20% kwas cytrynowy ma zbliżone własności do 17% EDTA

Zastosowanie różnych preparatów chelatujących do usunięcia warstwy mazistej pociąga za sobą demineralizację zębiny i odsłonięcie warstwy włókien kolagenowych [31, 32]. Grubość obnażonej macierzy białkowej nie pozostaje bez wpływu na szczelność materiałów, gdyż penetracja żywic różnych uszczelniaczy może być niewystarczająca by utworzyć warstwę hybrydową bez odsłoniętych włókien kolagenowych [33]. W największym stopniu odwapnieniu ulega zębina wokół kanalików zębinowych [31, 32, 34]. Hybrydyzacja macierzy kolagenowej jest teoretycznie możliwa hydrofilnymi uszczelniaczami pod warunkiem nieprzesuszenia zębiny [31, 32, 35]. Niemożliwa jest do uwidocznienia warstwa wysuszonych i zapadniętych włókien kolagenowych w standardowym badaniu skaningowym mikroskopem elektronowym (SEM), stąd jej obecność zwykle nie była obserwowana, co mogło prowadzić do mylnych wniosków z badań [31, 36, 37]. Konieczne jest zatem zmodyfikowanie metody przygotowania próbek (hexamethyldisilazane dehydratation) oraz stosowanie transmisyjnej mikroskopii elektronowej [36, 38]. Dwuminutowa ekspozycja zębiny na MTAD powoduje obnażenie matrycy kolagenowej o grubości 5-6 mikronów. Pod wpływem działania 17% EDTA odsłonięciu ulega warstwa kolagenu o głębokości 1-2 µm [36].

W badaniach Tay i wsp. kanały wypełnione gutaperką z uszczelniaczem AH Plus metodą termoplastycznej pionowej kondensacji wykazały nanonieszczelność, ponieważ epoksydowy uszczelniacz nie spenetrował odsłoniętej macierzy kolagenowej. Brak pełnego przesycenia kolagenu może mieć wpływ na długoczasową szczelność wypełnienia kanału korzeniowego [31, 36]. Według badaczy, w kanałach płukanych tylko podchlorynem odsłonięte chelatującym lubrikantem włókna kolagenowe mogą ulegać litycznym właściwościom podchlorynu, co może mieć korzystny wpływ na szczelność gutaperki z AH Plus [31, 36]. Z niektórych badań wynika, że nie ma istotnych statystycznie różnic w usuwaniu warstwy mazistej z koronowej i środkowej części kanału korzeniowego stosując różne związki chelatujące [39, 40]. Żadnym obecnie znanym preparatem nie można w pełni usunąć warstwy mazistej z części apikalnej kanału korzeniowego.

Z badań wynika, że stosując słabo stężony kwas cytrynowy (6 i 10%) uzyskuje się gorsze wyniki niż 17% EDTA [34, 40].

Różne preparaty chelatujące powodują demineralizację zębiny o różnej głębokości i o różnej kinetyce [32, 33, 41]. Z badań wynika, iż 20% kwas cytrynowy ma zbliżone własności do 17% EDTA, natomiast MTAD działa bardziej demineralizująco na zębinę [32, 33, 36, 41, 42]. Agresywne działanie odwapniające MTAD również potwierdzili Smith i wsp., badając wpływ EDTA i MTAD na powierzchnię białego MTA [43].

Z kolei Pérez-Heredia stwierdził szybsze odwapnienie zębiny przy pomocy 15% EDTA w stosunku do 15% kwasu cytrynowego [41]. De Deus i wsp. stwierdzili, iż zastosowanie substancji o słabszych własnościach chelatujących pozwala uzyskać lepszą szczelność wypełnień z resilonu. Związki o większych właściwościach demineralizujących lepiej stosować przed wypełnianiem kanału gutaperką z AH Plus [33]. Z innych badań wynika, że brak jest istotnych statystycznie różnic w szczelności gutaperki po płukaniu 17% EDTA, MTAD jak i samym podchlorynem [39].

Podchloryn sodu jest najbardziej znanym roztworem do odkażania kanałów korzeniowych. Wykazuje silne zdolności bakteriobójcze, a przy stężeniach powyżej 5% umożliwia lizę białek [15, 16, 17, 18, 44, 45]. Te właściwości powodują, że nadal nie ma skuteczniejszego środka antyseptycznego do płukania kanałów korzeniowych [14, 15, 16, 17, 18, 44, 45]. Jedynie podchloryn sodu o stężeniu większym niż 5% jest skutecznym płynem umożliwiającym nie tylko eliminację wolnych drobnoustrojów, ale także rozpuszczenie biofilmu bakteryjnego (ryc. 3) [15, 16, 17, 18]. Poza własnościami antyseptycznymi, własności lityczne są również bardzo istotne, gdyż umożliwiają one rozkład resztek organicznych w miejscach nieopracowanych przez narzędzia endodontyczne (resztki miazgi, kanały boczne, cieśni) oraz rozpuszczenie odsłoniętej warstwy kolagenu [10, 15, 16].

Najskuteczniejszym środkiem antyseptycznym jest podchloryn sodu

Poza niepodważalnymi zaletami, podchloryn sodu ma też liczne wady. Utleniające właściwości podchlorynu zaburzają polimeryzację żywic metakrylanowych odpowiedzialnych za adhezję i szczelność materiału [46, 47]. Wynika skąd konieczność inaktywacji podchlorynu środkami chelatującymi przed wypełnieniem kanału resilonem lub uszczelniaczami metakrylanowymi. Niestety, podchloryn ma też działanie toksyczne i po przedostaniu się do tkanek okołowierzchołkowych może powodować wystąpienie bardzo nasilonego obrzęku, powikłań bólowych, a nawet martwicy tkanek [3].

Dużą wadą podchlorynu jest też brak stabilności, a co za tym idzie – efekt bakteriostatyczny jest krótkotrwały [29].

Alkohole takie jak etanol czy izopropyl (ryc. 4) są często stosowane jako płyn do ostatecznego płukania kanałów korzeniowych. Poza własnościami bakteriobójczymi, teoretycznie ułatwiają osuszenie kanału. Niestety, nigdy nie ma pewności czy po osuszeniu kanału korzeniowego nie pozostają w kanalikach resztki alkoholi, które mogą być źródłem podrażnienia tkanek oraz mogą utrudniać wiązanie chemiczne uszczelniaczy [48, 49].

Na podstawie dotychczasowych badań można stwierdzić, że nie ma dowodów na poprawę szczelności wypełnień kanałów korzeniowych po zastosowaniu alkoholi na końcu płukania [31, 36, 48, 49, 50, 51]. Badania Zmenera i wsp. oraz Tay i wsp. potwierdzają konieczność nieprzesuszania zębiny przed wypełnianiem kanału, zwłaszcza adhezyjnymi i hydrofilnymi uszczelniaczami [31, 36, 50]. Po alkoholach zębina, wraz z obszarami odsłoniętego kolagenu, ulega nadmiernemu przesuszeniu. Sieć splecionych włókien kolagenowych zapada się i jej przesycenie uszczelniaczami jest niemożliwe. W konsekwencji powstaje przestrzeń wypełniona białkiem, która znajduje się pomiędzy materiałem wypełniającym kanał korzeniowy a ścianą kanału. Enzymy proteolityczne oraz endogenne metaloproteinazy mogą z czasem doprowadzić do rozkładu macierzy białkowej i powstania niszy dla drobnoustrojów [31, 36]. Ze względu na brak badań potwierdzających skuteczność alkoholi oraz z powodu ich cytotoksyczności zastosowanie alkoholi do płukania kanałów korzeniowych jest coraz częściej kwestionowane [31, 36, 48, 49, 50, 51].

Wszystkie obecnie stosowane środki do usuwania warstwy mazistej mogą powodować podrażnienie tkanek okołowierzchołkowych. Chlorheksydyna jest jedynym płynem odkażającym stosowanym w endodoncji, który jest obojętny dla tkanek (ryc. 5) [52]. Jest skutecznym antyseptykiem działającym na bakterie tlenowe i beztlenowe w tym: Enterococcus faecalis, Staphylococcus aureus, Porphyromonas gingivalis, Porphyromonas endodontalis, Prevotella gingivalis, Prevotella intermedia oraz na grzyby C. albicans [52, 53, 54, 55, 56]. Chlorkeksydyna nie posiada własności chelatujących oraz nie rozkłada biofilmu bakteryjnego, dlatego należy wcześniej usunąć warstwę mazistą środkami chelatującymi oraz biofilm podchlorynem sodu [3]. Naprzemienne stosowanie EDTA lub kwasu cytrynowego (ryc. 6) z roztworami podchlorynu sodu umożliwia otwarcie kanalików zębinowych, co jest warunkiem koniecznym dla penetracji chlorheksydyny do kanalików, gdzie pozostaje aktywna nawet do 12 tygodni [53, 54, 57]. Stosując chlorheksydynę należy mieć na uwadze jej interakcje z innymi płynami do płukania kanałów korzeniowych. W reakcji z podchlorynem sodu wytrąca się brunatno-czerwony osad, który jest nierozpuszczalny w wodzie, wykazuje działanie toksyczne oraz silnie przebarwia zębinę. Również w reakcji z kwasem cytrynowym tworzy się biały nalot, który jest jednak łatwy do wypłukania z kanału. Konieczna jest zatem redukcja podchlorynu środkiem chelatującym, a następnie wypłukanie kanału wodą destylowaną [52].

Lepkość i napięcie powierzchniowe 2% roztworu chlorheksydyny mają wpływ na możliwość precyzyjnego osuszenia kanałów sączkami papierowymi. Pozostawione w kanalikach zębinowych resztki roztworu mogą mieć wpływ na penetrację uszczelniacza, jego interakcję z zębiną i w efekcie na szczelność wypełnienia kanału. Rahman Hashem stwierdził, iż zastosowanie CHX po 17% EDTA poprawia łączenie się glassjonomerowego uszczelniacza z zębiną kanału korzeniowego [58]. Stratton i wsp. uzyskał poprawę szczelności resilonu po zastosowaniu 2% chlorheksydyny [59]. Chlorheksydyna jako substancja powierzchniowo czynna optymalizuje hybrydyzację matrycy kolagenowej [38, 57, 60]. Na podstawie dostępnych badań można stwierdzić, iż chlorheksydyna poprawia adhezję, a stabilizując kolagen zapobiega rozpadowi warstwy hybrydowej. Jest to możliwe dzięki niespecyficznym właściwościom inhibicyjnym endogennych enzymów zębinowych z grupy metaloproteinaz, które są odpowiedzialne za rozkład nieshybrydyzowanego kolagenu [38, 57, 60]. Warstwa włókien kolagenowych zostaje odsłonięta przez środki chelatujące. Płukanie stężonym podchlorynem nie gwarantuje pełnego rozpuszczenia obnażonej macierzy białkowej. Zatem chlorheksydyna powinna być stosowana na końcu płukania, gdyż chroni włókna kolagenowe przed zapadnięciem, zapobiega ich rozpadowi przez enzymy, działa bakteriostatycznie oraz wykazuje potencjalne właściwości poprawiające szczelność uszczelniaczy [58].

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Krupiński J.: Metody i zasady leczenia endodontycznego (cz. VI). Technika opracowania kanałów korzeniowych instrumentami ręcznymi. Por Stom 2003; 2: 6-12.

2.    Krupiński J: Metody i zasady leczenia endodontycznego (cz. VII). Opracowanie kanałów korzeniowych instrumentami niklowo-tytanowymi maszynowymi. Por Stom 2003; 4: 10-18.

3.    Barańska-Gachowska M.: Endodoncja wieku rozwojowego i dojrzałego. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2004.

4.    Peters O.A. i wsp.: Effect of four Ni-Ti preparation techniques on root canal geometry assessed by micro computed tomography. Int Endod J 2001; 34: 221-230.

5.    Peters O.A, Peters C.I., Schonenberger K., Barbakow F.: ProTaper rotary root canal preparation: effects of canal anatomy on final shape analysed by micro CT. Int Endod J 2003; 36 (2): 86-92.

6.    Cameron J.A.: The use of ultrasonic in the removal of smear layer: a scanning electron microscope evaluation. J Endod 1983; 9: 289.

7.    Cheung G.S., Stock C.J.: In vitro ability of root canal irrigants with and without endosonics. Int Endod J 1993; 6: 334.

8.    Stock C.J.: Current status of the use of ultrasound in endodontics. Int Dent J 1991; 3: 175.

9.    Stojicic S., Zivkovic S., Qian W., Zhang H., Haapasalo M.: Tissue dissolution by sodium hypochlorite: effect of concentration, temperature, agitation, and surfactant. J Endod 2010; 36 (9): 1558-1562.

10.    de Gregorio C., Estevez R,. Cisneros R., Paranjpe A., Cohenca N.: Efficacy of different irrigation and activation systems on the penetration of sodium hypochlorite into simulated lateral canals and up to working length: an in vitro study. J Endod 2010; 36 (7): 1216-1221. Epub 2010 Mar 29.

11.    Suchodolski Ł. i wsp.: Nowy środek płuczący w endodoncji – MTAD. Przegląd piśmiennictwa. Por Stom 2004; 10 (36): 32-34.

12.    Teixeira C.S., Felippe M.C., Felippe W.T.: The effect of application time of EDTA and NaOCl on intracanal smear layer removal: an SEM analysis. Int Endod J 2005; 38 (5): 285-290.

13.    Perez F., Rouqueyrol-Pourcel N.: Effect of a low-concentration EDTA solution on root canal walls: A scanning electron microscopic study. Oral Endod 2005; 99: 383-387.

14.     Torabinejad M. i wsp.: A new solution for the removal of the smear layer. J Endod 2003; 29: 170-175.

15.    Clegg M.S., Vertucci F.J., Walker C., Belanger M., Britto L.R.: The effect of exposure to irrigant solutions on apical dentin biofilms in vitro. J Endod 2006; 32 (5): 434-437.

16.    Dunavant T.R., Regan J.D., Glickman G.N., Solomon E.S., Honeyman A.L.: Comparative evaluation of endodontic irrigants against Enterococcus faecalis biofilms. J Endod 2006; 32 (6): 527-531.

17.    Kho P., Baumgartner J.C.: A comparison of the antimicrobial efficacy of NaOCl/Biopure MTAD versus NaOCl/EDTA against Enterococcus faecalis. J Endod 2006; 32 (7): 652-655.

18.    Baumgartner J.C., Johal S., Marshall J.G.: Comparison of the Antimicrobial Efficacy of 1.3% NaOCl/BioPure MTAD to 5.25% NaOCl/15% EDTA for Root Canal Irrigation. J Endod 2007; 33 (1): 48-51.

19.    Tay F.R,. Hiraishi N., Schuster G.S., Pashley D.H., Loushine R.J., Ounsi H.F., Grandini S., Yau J.Y., Mazzoni A., Donnelly A., King N.M.: Reduction in antimicrobial substantivity of MTAD after initial sodium hypochlorite irrigation. J Endod 2006; 32 (10): 970-975. Epub 2006 Jul 7.

20.    Tay F.R., Mazzoni A., Pashley D.H., Day T.E., Ngoh E.C., Breschi L.: Potential iatrogenic tetracycline staining of endodontically treated teeth via NaOCl/MTAD irrigation: a preliminary report. J Endod 2006; 32 (4): 354-358.

21.    Serafino C. i wsp.: Surface debris of canal walls after post space preparation in endodontically treated teeth: a scanning electron microscopic study. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2004; 97 (3): 381-387.

22.    Deardorf K.A., Swartz M.L., Newton C.W., Brown C.E. Jr: Effect of root canal treatments on dentin permeability. J Endod 1994; 1: 1.

23.    Galvan D.A., Ciarlone A.E., Pashley D.H., Kulild J.C., Primack P.D., Simpson MD.: Effect of smear layer removal on the diffusion permeability of human roots. J Endod 1994; 2: 83.

24.    Nelson-Filho P., Leite Gde A., Fernandes P.M., da Silva R.A., Rueda J.C.: Efficacy of SmearClear and ethylenediaminetetraacetic acid for smear layer removal in primary teeth. J Dent Child (Chic) 2009; 76 (1): 74-77.

25.    da Silva L.A., Sanguino A.C., Rocha C.T., Leonardo M.R., Silva R.A.: Scanning electron microscopic preliminary study of the efficacy of SmearClear and EDTA for smear layer removal after root canal instrumentation in permanent teeth. J Endod 2008; 34 (12): 1541-1544. Epub 2008 Oct.

26.    De-Deus G., Reis C., Fidel S., Fidel R., Paciornik S.: Dentine demineralization when subjected to EDTA with or without various wetting agents: a co-site digital optical microscopy study. Int Endod J
2008; 41 (4): 279-287. Epub 2008 Jan 19.

 27.    Mohammadi Z., Shahriari S.: Residual antibacterial activity of chlorhexidine and MTAD in human root dentin in vitro. J Oral Sci 2008; 50 (1): 63-67.

28.    Newberry B.M., Shabahang S., Johnson N., Aprecio R.M., Torabinejad M.: The antimicrobial effect of biopure MTAD on eight strains of Enterococcus faecalis: an in vitro investigation. J Endod 2007; 33 (11): 1352-1524.

29.    Davis J.M., Maki J., Bahcall J.K.: An in vitro comparison of the antimicrobial effects of various endodontic medicaments on Enterococcus faecalis. J Endod. 2007; 33 (5): 567-569.

30.    Shabahang S., Aslanyan J., Torabinejad M.: The substitution of chlorhexidine for doxycycline in MTAD: the antibacterial efficacy against a strain of Enterococcus  faecalis. J Endod 2008; 34 (3): 288-290.

31.    Tay F.R., Pashley D.H., Loushine R.J., Doyle M.D., Gillespie W.T., Weller R.N., King N.M.: Ultrastructure of smear layer-covered intraradicular dentin after irrigation with BioPure MTAD. J Endod 2006; 32 (3): 218-221.

32.    Tay F.R., Gutmann J.L., Pashley D.H.: Microporous, demineralized collagen matrices in intact radicular dentin created by commonly used calcium-depleting endodontic irrigants. J Endod 2007; 33 (9): 1086-1090.

33.    De-Deus G., Namen F., Galan J. Jr, Zehnder M.: Soft chelating irrigation protocol optimizes bonding quality of Resilon/Epiphany root fillings. J Endod 2008; 34 (6): 703-705. Epub 2008 Apr 11.

34.    Takeda F.H., Harashima T., Kimura Y., Matsumoto K.: A comparative study of the removal of smear layer by three endodontic irrigants and two types of laser. Int Endod J 1999; 32 (1): 32-39.

35.    Zmener O., Pameijer C.H., Serrano S.A., Vidueira M., Macchi R.L.: Significance of moist root canal dentin with the use of methacrylate-based endodontic sealers: an in vitro coronal dye leakage study. J Endod 2008; 34 (1): 76-79.

36.    Tay F.R., Hosoya Y., Loushine R.J., Pashley D.H., Weller R.N., Low D.C.: Ultrastructure of intraradicular dentin after irrigation with BioPure MTAD. II. The consequence of obturation with an epoxy resin-based sealer. J Endod 2006; 32 (5): 473-477.

37.    Tay F.R., Loushine R.J., Weller R.N., Kimbrough W.F., Pashley D.H., Mak Y.F., Lai C.N., Raina R., Williams M.C.: Ultrastructural evaluation of the apical seal in roots filled with a polycaprolactone-based root canal filling material. J Endod 2005; 31 (7): 514-519.

38.    Breschi L., Martin P., Mazzoni A., Nato F., Carrilho M., Tjäderhane L., Visintini E., Cadenaro M., Tay F.R., De Stefano Dorigo E., Pashley D.H.: Use of a specific MMP-inhibitor (galardin) for preservation of hybrid layer. Dent Mater 2010; 26 (6): 571-578. Epub 2010 Mar 17.

39.    De-Deus G., Soares J., Leal F., Luna A.S., Fidel S., Fidel R.A.: Similar glucose leakage pattern on smear-covered, EDTA-treated and BioPure MTAD-treated dentin. J Endod 2008; 34 (4): 459-462.

40.    Khedmat S., Shokouhinejad N.: Comparison of the efficacy of three chelating agents in smear layer removal. J Endod 2008; 34 (5): 599-602.

41.    Pérez-Heredia M., Ferrer-Luque C.M., González-Rodríguez M.P., Martín-Peinado F.J., González-López S.: Decalcifying effect of 15% EDTA, 15% citric acid, 5% phosphoric acid and 2.5% sodium
hypochlorite on root canal dentine. Int Endod J 2008; 41 (5): 418-423.

42.    De-Deus G., Reis C., Fidel S., Fidel R., Paciornik S.: Dentin demineralization when subjected to BioPure MTAD: a longitudinal and quantitative assessment. J Endod 2007; 33 (11): 1364-1368.

43.    Smith J.B., Loushine R.J., Weller R.N., Rueggeberg F.A., Whitford G.M., Pashley D.H., Tay F.R.: Metrologic evaluation of the surface of white MTA after the use of two endodontic irrigants. J Endod 2007; 33 (4): 463-467.

44.    Poggio C., Arciola C.R., Dagna A., Chiesa M., Sforza D., Visai L.: Antimicrobial activity of sodium hypochlorite-based irrigating solutions. Int J Artif Organs 2010; 33 (9): 654-659.

45.    Lundstrom J.R., Williamson A.E., Villhauer A.L., Dawson D.V., Drake D.R.: Bactericidal activity of stabilized chlorine dioxide as an endodontic irrigant in a polymicrobial biofilm tooth model system. J Endod 2010; 36 (11): 1874-1878. Epub 2010 Sep 19.

46.    Kaya B.U., Kececi A.D., Belli S.: Evaluation of the sealing ability of gutta-percha and thermoplastic synthetic polymer-based systems along the root canals through the glucose penetration model. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2007; 104 (6): e66-73. Epub 2007 Oct 17.

47.    Grande N.M., Plotino G., Lavorgna L., Ioppolo P., Bedini R., Pameijer C.H., Somma F.: Influence of different root canal-filling materials on the mechanical properties of root canal dentin. J Endod 2007; 33 (7): 859-863. Epub 2007 Apr 16.

48.    Clarke S.S., Osetek E.M., Heuer M.A., Lautenschlager E.P., Perry F.U.: The effect of isopropyl alcohol desiccation on apical sealability of two commonly used endodontic cements. Northwest Dent Res 1994;  5(1): 5-7.

49.    Engel G.T., Goodell G.G., McClanahan S.B.: Sealer penetration and apical microleakage in smear-free dentin after a final rinse with either 70% isopropyl alcohol or Peridex. J Endod 2005; 31 (8): 620-623.

50.    Zmener O., Pameijer C.H., Serrano S.A., Vidueira M., Macchi R.L.: Significance of moist root canal dentin with the use of methacrylate-based endodontic sealers: an in vitro coronal dye leakage study. J Endod 2008; 34 (1): 76-79. 

51.    Wilcox L.R., Wiemann A.H.: Effect of a final alcohol rinse on sealer coverage of obturated root canals. J Endod 1995; 21 (5): 256-258.

52.    Urbańczyk-Elżbieciak M.: Zastosowanie chlorheksydyny w leczeniu endodontycznym. Mag Stom 2008; 196 (6): 53-56.

53.    Parsons G.J., Patterson S.S., Miller C.H., Katz S., Kafrawy A.H., Newton C.W.: Uptake and release of chlorhexidine by bovine pulp and dentin specimens and their subsequent acquisition of antibacterial properties. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1980; 49 (5): 455-459.

54.    Rosenthal S., Spångberg L., Safavi K. i wsp.: Chlorhexidine substantivity in root canal dentin. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2004; 98 (4): 488-492.

55.    Tanomaru Filho M., Leonardo M.R., Silva L.A., Aníbal F.F., Faccioli L.H.: Inflammatory response to different endodontic irrigating solutions. Int Endod J 2002; 35 (9): 735-739.

56.    Ferguson D.B., Marley J.T., Hartwell G.R.: The effect of chlorhexidine gluconate as an endodontic irrigant on the apical seal: long-term results. J Endod 2003; 29 (2): 91-94.

57.    Carrilho M.R., Carvalho R.M., Sousa E.N., Nicolau J., Breschi L., Mazzoni A., Tjäderhane L., Tay F.R., Agee K., Pashley D.H.: Substantivity of chlorhexidine to human dentin. Dent Mater 2010; 26 (8):779-785. Epub 2010 May 15.

58.    Rahman Hashem A.A., Ghoneim A.G., Lutfy R.A., Fouda M.Y.: The effect of different irrigating solutions on bond strength of two root canal-filling systems. J Endod 2009; 35 (4): 537-540. Epub 2009 Feb 26.

59.    Stratton R.K., Apicella M.J., Mines P.: A fluid filtration comparison of gutta-percha versus Resilon, a new soft resin endodontic obturation system. J Endod 2006; 32 (7): 642-645.

60.    Breschi L., Mazzoni A., Nato F., Carrilho M., Visintini E., Tjäderhane L., Ruggeri A. Jr, Tay F.R., Dorigo Ede S., Pashley D.H.: Chlorhexidine stabilizes the adhesive interface: a 2-year in vitro study. Dent Mater 2010; 26 (4): 320-325. Epub 2009 Dec 31.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Wojciech Wilkoński
Prywatna Praktyka Stomatologiczna
34-100 Wadowice, ul. Topolowa 14
tel.: 33 823 52 32
e-mail: wilkonski@onet.eu

Pracę nadesłano: 17.01.2011 r.
Przyjęto do druku: 21.02.2011 r.