Ustalenie identyczności osoby jest bardzo trudne. Obecnie do identyfikacji sądowej człowieka jako najbardziej miarodajne stosuje się metody laboratoryjne, głównie profil DNA [1, 2]. Tym niemniej, w wielu przypadkach korzysta się również z możliwości obserwacji charakterystycznych cech anatomicznych poszkodowanego (np. daktyloskopii) oraz morfologii jamy ustnej i zmian chorobowych w niej się znajdujących, stanowiących tak zwane ślady biologiczne [3, 4]. Cenna niejednokrotnie jest dokumentacja stomatologiczna (stan jamy ustnej, uzupełnienia protetyczne, RTG). W zakresie jamy ustnej znamienny jest również obraz wzorów znajdujących się na wargach.

Po raz pierwszy ta cecha biologiczna została opisana przez antropologa Fishera w 1902 roku. Ale dopiero w 1930 roku Diou de Lille rozwinął te badania w kryminalistyce [1, 5, 6]. Według Utsumo identyfikację przy użyciu odbitek zagłębień warg rozpoczęto w roku 1950 [6].

Wargi są szczególnie wrażliwymi, ruchomymi fałdami, złożonymi ze skóry, mięśni, gruczołów i błony śluzowej. Anatomicznie powierzchnię tworzy zwieracz jamy ustnej. Obie wargi są połączone spojeniem. Wargi pokryte są skórą lub błoną śluzową. Przy połączeniu obu tych tkanek tworzy się biała, falista linia – pasmo wargowe – szczególnie wydatna u osób rasy czarnej.

Powierzchnia każdej wargi składa się z trzech części:

1. zewnętrznej, pokrytej warstwą naskórka wielowarstwowego płaskiego rogowaciejącego;

2. środkowej, przejściowej, specjalnej – czerwieni wargowej pokrytej cienkim nabłonkiem wielowarstwowym, płaskim, nie rogowaciejącym; część czerwieni wargowej przechodząca w błonę śluzową zwana jest smugą Kleina – przestrzenią służącą do identyfikacji jest właśnie strefa Kleina;

3. śluzówkowej, pokrytej nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, nie rogowaciejącym.

Nazwa cheiloskopia pochodzi z greckiego cheilos. Ocena odbicia wzorów warg stanowi cechę unikalną dla danego osobnika. Wzory pozostają całe życie stałe i niezmienne [7]. Modyfikacja może jedynie mieć miejsce w następstwie np. zmian chorobowych i bliznowatych, powstałych w ich wyniku. Identyfikacja wzorów warg jest możliwa od szóstego tygodnia życia płodowego.

Powstanie odbitek wzorów zagłębień warg zależy od anatomicznych, morfologicznych i histologicznych cech tej tkanki. Podstawowy zarys bruzd pozostaje trwały, nie jest związany z wiekiem [8]. Obserwowano również pewną stabilność w stosunku do czynników środowiskowych. Znajdowano niejednokrotnie pewne różnice wzorów między kobietami i mężczyznami, też niekiedy między identycznymi bliźniakami [2, 9], oraz między wargą górną i dolną – na górnej więcej rozgałęzień, na dolnej prostych linii [1, 9].

Wzory na wargach pozostają przez całe życie człowieka stałe i niezmienne

Pruszewicz i wsp. zastosowali cheiloskopię u chorych z rozszczepami warg, wyrostka zębodołowego i podniebienia. Strukturę czerwieni wargowej oceniano metodą labiografii. Na czerwieni warg bruzdy były o odmiennym przebiegu w stosunku do zdrowych, liczne były zawirowania centralne i paracentralne [8], wg Neiswangera więcej było falistości [10].

W ciągu wielu lat tylko nieliczni autorzy określali pewne typy rowków, próbując opracować nawet początkowe klasyfikacje.

Wargi można oceniać pod względem grubości warstwy zewnętrznej, dzieląc ją na:

• cienką,

• średnią – najczęstszą,

• grubą lub bardzo grubą – często obserwowaną u osób rasy czarnej,

• mieszaną [1].

Identyfikacja wzorów rowków i zmarszczek warg dla wykrycia ich podobieństwa czy różnic odbywa się często w 4 kwadrantach:

• górnym po stronie prawej,

• górnym po stronie lewej,

• dolnym po stronie prawej,

• dolnym po stronie lewej. 

Według Utsumo jako punkty anatomiczne przyjęto:

• cheilion – najbardziej boczne punkty po otwarciu jamy ustnej,

• labiale superius – najwyższy punkt brzegu górnej wargi w środkowej strzałkowej linii,

• stomion – kontaktowy punkt górnych i dolnych warg w środkowej strzałkowej linii,

• labiale inferius – najniższy punkt brzegu dolnej wargi w środkowej strzałkowej linii [6].

Inni oceniają wzory warg w 6 polach (ryc. 1) [9]:

Podstawowymi wzorami są: bruzdy proste pionowe, rozdwojone, rozgałęzione, siatkowate, poziome (ryc. 2).

Szczegółowa ocena wzorów warg – labiogramów – ma miejsce w oparciu o szereg klasyfikacji podanych poniżej.

Rozróżniane jest często 6 typów wgłębień i rowków warg:

I – rowki biegnące pionowo,

II – proste rowki, które znikają w połowie wewnątrz wargi zamiast pokrywania wewnętrznej szerokości warg,

III – rowki rozwidlające się,

IV – rowki przecinające się wzajemnie,

V – rowki siateczkowate,

VI – rowki nie włączane do żadnej grupy, które trudno zróżnicować [1].

Klasyfikacja wg Hirtha:

Typ I – bruzdy pionowe z małymi odgałęzieniami,

Typ II – bruzdy pojedynczo rozgałęzione z małym ułożeniem siatkowym,

Typ III – bruzdy o większym stopniu rozgałęzienia, przecinające się i częściowo tworzące siatkę,

Typ IV – bruzdy o gęstym ułożeniu siatkowym, poprzecinane bruzdami poziomymi [8].

Klasyfikacja wg Martin Santos:

1. prosta – tworzy tylko jeden element, którym jest: 

R-1 – linia prosta,

C2 – krzywa,

A3 – kątowa, kanciasta,

S4 – sinusoidalna;

2. złożona, tworzona przez ostre elementy:

B5 – rozdwojona, rozwidlona,

T6 –  podzielona na trzy,

An7 – nieprawidłowa [1].

Klasyfikacja wg Suzuki i Tsuchihashi:

Typ I – całkowicie pionowa,

Typ I’ – nie całkowicie pionowa,

Typ II – rozgałęziona,

Typ III – poprzecinana,

Typ IV – siateczkowata,

Typ V – nieregularna [1].

Klasyfikacja wg Renaud:

A – całkowicie pionowa,

B – nie całkowicie pionowa,

C – całkowicie rozdwojona,

D – nie całkowicie rozdwojona,

E – całkowicie rozgałęziona,

F – nie całkowicie rozgałęziona,

G – wzory siateczkowe,

H – X lub kształt przecinka,

I – pozioma,

J – inne formy, np. elipsoidalna, trójkątna [1].

Klasyfikacja Afchar-Bayat:

A1 – pionowe lub proste rowki, pokrywające całą wargę,

A2 – podobna forma, lecz nie pokrywa całej wargi,

B1 – proste, rozgałęzione rowki,

B2 – zazębiające się, rozgałęzione rowki,

C – zbiegające się rowki,

D – siateczkowate wzory rowków,

E – inne rowki [1].

Klasyfikacja Suzuki’s:

Typ I – rowki pionowe,

Typ II – rowki rozgałęzione,

Typ III – rowki poprzedzielane,

Typ IV – siatkowate,

Typ V – wszystkie inne wzory [1].

Klasyfikacja Jose Maria Dominguez

Opiera się na klasyfikacji Suzuki i Tsuchihashi z pewnymi modyfikacjami. Przy badaniu warg dla badań identyfikacji czy przestępstwa ważne jest ustalenie prawdziwej natury faktów. Odbitki warg mogą łączyć się z koniecznością ich badania przy innej specyficznej lokalizacji, np. na szklankach, filiżankach czy końcach papierosów.

Pierwszym stopniem badania winna być obserwacja przy użyciu białego lub ultrafioletowego źródła światła. Równocześnie ważna jest dokumentacja początkowa dla celów ewidencyjnych w postaci fotografii. Użycie niekiedy przezroczystych pokryć, jeżeli jest to możliwe, może dać wyraźniejsze ślady. W pewnych okolicznościach możliwe jest pokrywanie warg określonymi substancjami, pozwalającymi na lepszą bezpośrednią obserwację i fotografowanie. Poprzednio w przebiegu rozwoju odbitek warg używano takich substancji jak: proszek glinu, proszek metalicznego srebra, proszek azotanu srebra, proszek węglanu ołowiu, tłustej czarnej barwnikowej aniliny lub tlenku kobaltu. Wszystkie odbitki warg zawierają lipidy, stąd użycie barwnika lizochromu [6]. Istnieje również możliwość użycia siarczku rtęciowego i indygo [11]. Dla odbitek z gładkich, wypolerowanych, metalowych czy plastycznych powierzchni pomocny może być węglan ołowiu, do czarnych powierzchni w pewnych okolicznościach marphil czarny proszek, dla nieobrobionego drewna azotan srebra, na porowatej powierzchni ninhydryna, na plastykowej czy woskowanej powierzchni i winylowych rękawiczkach barwnik cyanoakrylat [6]. Proszek glinu pozwala na uzyskanie pozytywnych wyników odbitek na ceramice i szkle, proszek tlenku kobaltu na białej ceramice.

Niekiedy brak widoczności odbitek gołym okiem, szczególnie dawniej powstałych, a mimo to jest możliwa ich identyfikacja. Ta możliwość ujawnienia dawnych odbitek warg spowodowana jest obecnością w czerwieni wargowej drobnych gruczołów ślinowych i gruczołów łojowych i wilgotności języka. Identyfikacja dawnego dowodu w postaci odbitki wargi jest niekiedy kluczem do rozwiązania długo trwającego poszukiwania dowodowego. Grupa badaczy hiszpańskich przy próbach odtworzenia i wiarygodności dawnych odbitek warg doszła do wniosku, że możliwe jest zastosowanie technik podobnych do odbitek palców, opartych np. na zjawiskach luminescencji przy użyciu fluorescencyjnych barwników, szczególnie przy ich lokalizacji na „trudnych powierzchniach” jak porowate czy wielokolorowe [11, 12, 13]. Fotografowanie dawnych odbitek jest złożonym procesem, który obowiązuje przy dokładnej metodologii. Dawne odbitki winny być fotografowane indywidualnie z oznaczeniem identyfikacji i skali oraz powiększane [9].

Ponieważ wszystkie odbitki warg zawierają lipidy, do ich obserwacji i fotografowania używa się barwnika lizochromu

Dalszym problemem jest użycie szminek do warg [1]. Są one złożonymi substancjami, które mają w swojej budowie różne składniki, oleje czy woski. Kolor szminek zależy od organicznych farb czy nieorganicznych pigmentów. Również i one mogą się znajdować na różnych przedmiotach jak szklanki, kubki itp.  I to w wielu wypadkach jest pomocne w medycynie sądowej [14]. Obecnie przemysł farmaceutyczny opracowuje składniki podnoszące ich wartość czy trwałość, produkując tak zwane stałe szminki, tym samym przedłużona jest również możliwość wykrycia odbitek, odbijanych na różnych podłożach [14]. Stałe szminki mogą zawierać minimalne ilości oleju i wtedy ich odbicie przy użyciu konwencjonalnych proszków może nie być efektywne. Wskazane jest wtedy zastosowanie lizochromu.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Caldas I. i wsp.: Establishing identity using cheiloscopy and palatoscopy. Forensic Sci Int 2007; 165: 1-9.

2.     Sharma P. i wsp.: Comparative reliability of cheiloscopy and palatoscopy in
human identification. Indian J Dent Res 2009; 20, 4: 453-457.

3.     Bloch-Bogusławska E., Sygit B.: Ocena stanu zdrowia, a typowanie sprawcy przestępstwa. Arch Med Sąd Krym 2008; LVIII: 205-207.

4.     Kaliś-Swędziol A., Niedzielska I.: Identyfikacja odontologiczna zwłok – przegląd piśmiennictwa. Dent Med Prob 2010; 47, 2: 131-136.

5.     Sivapathasundharam B. i wsp.: Lip prints (cheiloscopy). Indian J Dent Res 2001; 12, 4: 234-237.

6.     Utsumo H. i wsp.: Preliminary study of post mortem identification using lip prints. Forensic Sci Int 2005; 149, 2-3: 129-132.

7.     Coward R.: The stability of lip pattern characteristic over time. J Forensic Odontostomatol 2007; 25, 2: 40-56.

8.     Pruszewicz A. i wsp.: Zastosowanie cheiloskopii w ocenie klinicznej chorych z rozszczepami podniebienia. Otolaryng Pol 1988; XLII, 4: 265-270.

9.     El Domiaty M. i wsp.: Morphological pattern of lip prints in Saudi Arabia at Almadinah Almonawarah province. Forensic Sci Int 2010; 200, 1-3: 1-9.

10.     Neiswanger K. i wsp.: Whorl pattern on the lower lip are associated with nonsyndromic cleft lip with or without cleft palate. Am J Med Genet A 2009; 149A, 12: 2673-2679.

11.     Singh N. i wsp.: Natural dyes versus lysochrome dyes in cheiloscopy: A comparative evaluation. J Forensic Dent Sci 2010; 2, 1: 11-17.

12.     Castello A. i wsp.: Luminous lip-prints as criminal evidence. Forensic Sci Int 2005; 155, 2-3: 185-187.

13.     Navarro E. i wsp.: More about the developing of invisible lipstick-contaminated lipmarks on human skin: the usefulness of fluorescent dyes. Forensic Sci Int 2007; 14: 340-342.

14.     Alvarez Segui M. i wsp.: Persistent lipsticks and their lip prints: new hidden evidence at the crime scene. Forensic Sci Int 2000; 112: 41-47.

..............................................................................................................................................................

Pracę nadesłano: 07.02.2011 r.
Przyjęto do druku: 14.03.2011 r.