Dla celów identyfikacyjnych osób ważnym i pewnym badaniem jest obecnie profil DNA. Potrzeby identyfikacji osób są dość szerokie, dotyczą nieszczęśliwych wypadków różnego rodzaju, aktów terroryzmu itp. Stąd w wielu przypadkach korzysta się w dużej mierze z badań pomocniczych, do jakich można zaliczyć, obok daktyloskopii, również obserwację cech morfologicznych jamy ustnej. Dość często medycy sądowi korzystają z badań stomatologicznych uzębienia i badań dodatkowych, np. RTG. Ponadto, obok wzorów pobruzdowania warg, badany jest także układ fałdów podniebiennych, tworzących się w czasie rozwoju podniebienia i następowa ich stabilność [1, 2, 3, 4, 5, 6]. Mogą one również stanowić alternatywne źródło materiału porównawczego [7].

Podobieństwem fałdów podniebiennych i pomiarami niektórych cech anatomicznych podniebienia u bliźniąt zainteresowano się już w roku 1980, porównując uzyskane dane u bliźniąt jedno- i dwujajowych [8]. W związku z szeregiem badań, które ukazały się w piśmiennictwie w ostatnim okresie czasu podjęto jeszcze raz ten temat.

Błona śluzowa jamy ustnej jest dość równa i gładka, bez bruzd
i wzniesień.

Do wyjątków należą:

• grzbiet języka z brodawkami,

• przednia część błony śluzowej podniebienia z systemem fałdów, przymocowanych do leżącej pod nimi podstawy kostnej.

Obok tych anatomicznych i charakterystycznych cech i ich ewentualnych odchyleń od normy, na modyfikację rozmieszczenia i kształtu fałdów podniebiennych mogą mieć wpływ wrodzone wady, takie jak odmienna wysokość podniebienia, specyficzny kształt szwu podniebiennego, brodawki przysiecznej i obecność wału podniebiennego [9].

Kostną podstawę podniebienia stanowią z przodu wyrostki przysieczne szczęki a do tyłu blaszki poziome kości podniebiennej. Pokrywająca ją zbita tkanka ścięgnista w postaci błony śluzowej o skąpej tkance podśluzowej jest silnie i nieruchomo zrośnięta z okostną i mocno przylega do kości podniebiennej. Linię środkową podniebienia tworzy szew podniebienny. Bezpośrednio za dziąsłami zębów siecznych i kłów w przedniej części podniebienia twardego znajdują się biegnące ukośnie lub poprzecznie do boków od brodawki siecznej i szwu podniebiennego fałdy podniebienne (plicae palatinae transversae). Tworzą się one od 12.-14. tygodnia życia płodowego [6]. Zbudowane są ze zbitej tkanki łącznej a uważane za pozostałości bruzd skrzelowych. Szczególnie są one wydatne u noworodków i dzieci, w miarę wzrostu i rozwoju szczęk stają się bardziej wygładzone, niekiedy mniej liczne w starszym wieku [8, 10]. Uważa się, że jest ich nieco więcej po lewej stronie, również u mężczyzn. Układ fałdów jest nieregularny i asymetryczny pod względem ich ułożenia, również różny liczbowo z jednej strony w stosunku do drugiej.

Fałdy ułatwiają transport pożywienia przez jamę ustną, zapobiegając jego zaleganiu w jamie ustnej. Uczestniczą w procesie żucia. Znajdujące się w nich smakowe i dotykowe receptory umożliwiają odczucie smaku, ocenę jakości pożywienia i pozycji języka [2, 11]. Fałdy pozostają w tej samej pozycji przez całe życie, są również bardzo oporne na procesy rozkładowe. Są trwałe, tylko wyjątkowo wzory fałdów podniebiennych ulegają zmianie np. przy ekstremalnym ssaniu palca w dzieciństwie czy stałym ucisku aparatu ortodontycznego. Również zabiegi chirurgiczne jak ekstrakcje zębów czy pobieranie płata z podniebienia dla rekonstrukcji niedoborów w okolicy przedsionka w odcinku przednim żuchwy mogą modyfikować układ fałdów.

Kashima i Sharma nie obserwują zmian w zależności od płci [12, 13]. Na przebieg fałdów mogą mieć wpływ różnice rasowe [14, 15, 16]. Za szczególnie trwały jest uważany trzeci fałd podniebienny. Bardzo nieznaczne różnice następują w wymiarze poprzecznym przy dość szybkiej ekspansji szczęki [17]. W przypadku leczenia ortodontycznego fałdy mogą być dodatkowym punktem odniesienia [6, 18].

Kratsch badał zachowanie się układu fałdów w przypadkach rozszczepu podniebienia [19]. Park w badaniach nad podśluzówkowym rozszczepem podniebienia uważa, że wzory fałdów mogą być diagnostyczną cechą rozpoznawczą [20]. W następstwie zabiegów reparacyjnych podniebienia przy rozszczepach liczba fałdów wyraźnie się zmniejszała [6, 19]. W przypadkach znacznej utraty zębów niższa stawała się wysokość fałdów podniebiennych [10]. Nie obserwowano jakichkolwiek zależności między cechami fałdów i dźwiękami mowy [6].

Już Kupler w roku 1897 zajmował się szczególnymi cechami anatomicznymi podniebienia, a Trobo Hermosa w 1932 roku zainteresował się układem fałdów podniebiennych [2]. W piśmiennictwie ukazało się szereg klasyfikacji przebiegu fałdów podniebiennych, opracowywanych przez szereg autorów. Najważniejsze z nich zostaną przytoczone.

Klasyfikacja fałdów podniebiennych wg Carrea (1937 r):

• Typ I – fałdy skierowane od tyłu do przodu,

• Typ II – fałdy prostopadle do szwu podniebiennego,

• Typ III – fałdy skierowane od przodu do tyłu,

• Typ IV – fałdy skierowane w kilku kierunkach [2].

Klasyfikacja wg Da Silva (1938 r.):

1 – linia,
2 – krzywa,
3 – kąt,
4 – koło,
5 – fale,
6 – punkt.

W tej klasyfikacji fałdy podniebienne dzielą się na dwie grupy: prostą (1-6) oraz złożoną, będącą wynikiem dwóch lub trzech prostych fałdów [2].

Klasyfikację wg Martins Dos Santos (1946 r.) przedstawia tabela I.

W 1983 r. Brinon zgodnie z badaniami Carrea podzielił fałdy podniebienne na dwie grupy: podstawowe i specyficzne. Z kolei Lopez de Leon podał klasyfikację łączącą osobowość z morfologią fałdów podniebiennych, wyróżniając 4 typy fałdów (przy czym rozpatruje osobno każdą stronę podniebienia):

• B – żółciowa,

• N – nerwowa,

• S – sangwiniczna,

• L – limfatyczna [2].

Trobo dzieli fałdy na dwie grupy:

• proste:

- typ A – punkt,
- typ B – linia,
- typ C – krzywa,
- typ D – kąt,
- typ E – falistość,
- typ F – koło,

• złożone – będące połączeniem dwóch lub więcej prostych jednostek.

Fałdogram odczytuje się od strony prawej do lewej [2].

Basauri rozróżnia dwie grupy fałdów: proste oraz złożone i dzieli je na 10 typów:

0 – punktowaty,
1 – prosty,
2 – zakrzywiony,
3 – kątowy,
4 – falisty,
5 – okrągły,
6 – grecki,
7 – kielichowaty,
8 – kształtu rakiety,
9 – rozgałęziony [6].

Cornoy i Lysell klasyfikują fałdy zgodnie z ich wielkością:

• główne fałdy – powyżej 5 mm,

• dodatkowe – od 3-4 mm,

• fragmentaryczne – mniejsze niż 3 mm długości [2, 16].

Lima rozróżnia 4 typy:

• nakrapiany,

• prosty,

• zakrzywiony,

• złożony [6].

Caruso podzielił morfologię fałdów na postać linii i ich ukształtowanie. Wyróżnił objętość, kierunek i liczbę fałdów między dystalnymi brzegami i zębami [6]. Tzatscheva i Jordanom klasyfikują fałdy zgodnie z ich kierunkiem, rozgałęzieniami i symetrią [6].

Thomas i Kotze prezentują bardzo szczegółową klasyfikację:

1. rozmiar i rozpowszechnienie (długość, występowanie ogólnej liczby: pierwotnych, drugorzędnych, fragmentarycznych, rozległość),

2. szczegóły pierwotnych fałdów: pierścieniowate, brodawkowate, skrzyżowane, rozgałęzione, złączone, podzielone,

3. rozmiary i położenie,

4. kąt odchylenia,

5. łuk zębowy i rozmiary podniebienia (szerokość, głębokość, centrum) [6]. 

Najprostszym sposobem wglądu do układu fałdów podniebiennych jest bezpośrednie badanie choćby tylko przy pomocy lusterka dentystycznego. Jednak dla celów porównawczych konieczne jest utrwalenie wzorów. Może się to odbyć na drodze fotograficznej, obserwacji w postaci tzw. odbicia w lustrze czy przy pomocy wycisków protetycznych [8, 13]. Są to metody dość proste, ale jednak dość szczegółowe dla porównania anatomicznego. Dodatkowo w miarę możliwości zwraca się uwagę na wierność obrazu zarysu podniebienia, jego długość, szerokość i wysokość. Możliwe jest wtedy dokonanie porównania tych charakterystycznych danych morfologicznych [8].

Obecnie stosowane są i inne, bardziej złożone, ale i dokładniejsze techniki badawcze. Stereoskopia umożliwia uzyskanie przestrzennego obrazu anatomii układu fałdów. Bazuje ona na analizie dwóch obrazów, wykonanych tą samą kamerą z dwóch różnych miejsc, przy użyciu odpowiednio przystosowanej aparatury. Inną techniką jest stereofotogrametria – specjalne urządzenie, które umożliwia analizę długości i pozycji każdego pojedynczego fałdu [2], czy identyfikacja komputerowa [7].

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Bernitz H., Stols G.: The application of affine transformations in matching distorted forensic samples with a common origin. Forensic Sci Int 2010; 10, 201: 1-3, 56-58.

2.     Caldas I. i wsp.: Establishing identity using cheiloscopy and palatoscopy. Forensic Sci Intern 2007; 165: 1-9.

3.     Jarząb G.: Rola uzębienia w ekspertyzie sądowo-lekarskiej. Mag Stomatol 2001; 6: 56-57.

4.     Kaliś-Swędzioł A., Niedzielska I.: Identyfikacja odontologiczna zwłok – przegląd piśmiennictwa. Dent Med Probl 2010; 47, 2: 131-136.

5.     Pantalacci S. i wsp.: Patterning of palatal rugae through sequential addition reveals an anterior/posterior boundary in palatal development. BMC Dev Biol 2008; 16, 8: 116.

6.     Patil M.S. i wsp.: Palatine rugae and their significance in clinical dentistry: a review of the literature. J Am Dent Assoc 2008; 139, 11: 1471-1478.

7.     Limson K., Julian R.: Computerized recording of the palatal rugae pattern and an evaluation of its application in forensic identification. J Forensic Odontostomatol 2004; 22, 1: 1-4.

8.     Knychalska-Karwan Z. i wsp.: Układ fałdów podniebiennych i niektóre pomiary podniebienia u bliźniąt. Czas Stomatol 1980; XXXIII, 1: 87-91.

9.     Ohtani M. i wsp.: Indication and limitations of using palatal rugae for personal identification in edentulous cases. Forensic Sci Intern 2008; 176, 2-3: 178-182.

10.     Krmpotic-Nemanic J. i wsp.: Postnatal changes in osseous and mucosal morphology of the hard palate. Clin Anat 2008; 21, 2: 158-164.

11.     Tanaka A. i wsp.: Influence of palatal surface shape of dentures on food perception. J Oral Rehabil 2008; 35, 10: 715-721.

12.     Kashima K.: Comparative study of the palatal rugae and shape of the hard palatal in Japanese and Indian children. Aichi Gakuin Daigaku Shigakkai Shi 1990; 28, 1: 295-320.

13.     Sharma P. i wsp.: Comparative reliability of cheiloscopy and palatoscopy in human identification. Indian J Dent Res 2009; 20, 4: 453-457.

14.     Kapali S. i wsp.: Palatal rugae patterns in Australian Aborigines and Caucasians. Australian Dent J 1997; 42, 2: 129-133.

15.     Nayak P. i wsp.: Differences in the palatal rugae shape in two populations of India. Arch of Oral Biol 2007; 52, 10: 977-982.

16.     Shetty S. i wsp.: Palatal rugae pattern in Mysorean and Tibetan populations. Indian J Dent Res 2005; 16, 2: 51-55.

17.     Damstra J. i wsp.: Antero-posterior and transverse changes in the positions of palatal rugae after rapid maxillary expansion. Eur J Orthod 2009; 31, 3: 327-332.

18.     Abdel-Aziz H.M., Sabet N.E.: Palatal rugae area: a landmark for analysis of pre- and post-orthodontically treated adult Egyptian patients. East Mediterr Health J 2001; 7, 1-2: 60-66.

19.     Kratzsch H., Opitz C.: Investigations on the palatal rugae pattern in cleft patients. Part I: A morphologic analysis. J Orofac Orthop 2000; 61, 5: 305-317. Part II: Changes in the distances from the palatal rugae to maxillary points. J Orofac Orthop 2000; 61: 421-431.

20.     Park S. i wsp.: The pattern of palatal rugae in submucous cleft palates and isolated cleft palates. Br J Plast Surg 1994; 47, 6: 395-399.

21.     Paliwal A. i wsp.: Palatal rugoscopy: Estalishing identity. J Forensic Dent Sci 2010; 2, 1: 27-31.
..............................................................................................................................................................

Pracę nadesłano: 19.02.2011 r.
Przyjęto do druku: 28.03.2011 r.