Poradnik Stomatologiczny, 2011,XI,6; 246-249

Zastosowanie lakierów fluorkowych w profilaktyce próchnicy na podstawie piśmiennictwa

Ewa Rodakowska

Zakład Stomatologii Zachowawczej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

  • Ryc. 1. Przezroczysty lakier Fluor Protector w ampułce i żółtego koloru lakier Duraphat

Próchnica zębów jest najczęściej występującą chorobą przewlekłą u ludzi na świecie. Według raportu WHO związki fluoru odgrywają decydującą rolę w profilaktyce próchnicy, ponieważ jony fluorkowe w środowisku jamy ustnej mają zdolność do integracji ze szkliwem, hamując demineralizację, wzmagają remineralizację i redukują aktywność bakterii próchnicowych. Podstawowe działania mające na celu redukcję próchnicy opierają się na lakowaniu zębów, kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych, regularnym szczotkowaniu zębów i dostarczaniu związków fluoru. Celem pracy była próba przedstawienia informacji na temat lakierów fluorkowych na podstawie dostępnego piśmiennictwa. Na podstawie zgromadzonego piśmiennictwa można stwierdzić, że lakiery fluorkowe są od wielu lat skuteczną bronią w walce z próchnicą.

Próchnica zębów jest najczęściej występującą chorobą przewlekłą u ludzi na świecie. Według autorów, wśród dzieci między 5 a 17 rokiem życia próchnica występuje pięć razy częściej niż astma i siedem razy częściej niż uczulenie na pyłki roślin (hay fever). Podstawowe działania mające na celu redukcję próchnicy opierają się na: lakowaniu zębów, kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych, regularnym szczotkowaniu zębów i dostarczaniu związków fluoru. Według raportu WHO związki fluoru odgrywają decydującą rolę w profilaktyce próchnicy, ponieważ jony fluorkowe w środowisku jamy ustnej mają zdolność do integracji ze szkliwem, hamując demineralizację, wzmagają remineralizację i redukują aktywność bakterii próchnicowych [1, 2].

Aby działania profilaktyczne miały największą intensywność, należało stworzyć preparat, który dłużej utrzymuje się na szkliwie zębów, ponieważ kontakt preparatu zawierającego jony fluorkowe z powierzchnią zęba ma duże znaczenie w procesie remineralizacji [3]. Badania Margolis i wsp. dowodzą, że większość z dostarczonych związków fluoru zostaje jednak wymytych przez ślinę, co uniemożliwia wbudowanie ich w struktury szkliwa [4]. Na granicy ząb-ślina zachodzą dwie reakcje fluoru ze szkliwem, w zależności od stężenia fluoru. Przy niskich stężeniach (<50 ppm) powstaje fluorohydroksyapatyt, integralna część szkliwa, a przy wysokich (>100 ppm) fluorek wapnia stanowiący rezerwuar fluoru, stopniowo uwalniający jony fluorkowe [5].

W 1964 r. Schmid wprowadził pierwszy lakier fluorkowy Duraphat (Colgate-Palmolive). Zawiera on 5% NaF (2,26% jonów fluorkowych). W roku 1975 r. Arends i Schuthof wprowadzają drugi lakier Fluor Protector (Vivadent). W odróżnieniu od Duraphatu, który ma kolor żółty, Fluor Protector jest bezbarwny i zawiera 0,1% jonów fluorkowych. Oba są szeroko stosowane w Europie od lat 80-tych XX w. [6]. Są to lakiery na podłożach żywic naturalnych lub syntetycznych, zawierające wyższe stężenie jonów fluorkowych, utrzymujące dłuższy kontakt ze szkliwem. Są proste w użyciu, nie wymagają wcześniejszego profesjonalnego czyszczenia zębów.

Zgodnie z zaleceniami WHO, sugerowana jest aplikacja lakieru u dzieci ze skłonnością do próchnicy na wszystkie zęby 2 do 4 razy w roku, która redukuje próchnicę o 30-40%. Natomiast u dzieci bez skłonności do próchnicy aplikacja powinna być selektywna, ograniczona do poszczególnych zębów wymagających aplikacji (2-4 razy w roku lub 3 razy w ciągu 2 tygodni). Można się spodziewać redukcji próchnicy na poziomie 20-40% na powierzchniach stycznych zębów stałych i 25% zębów mlecznych [3, 6]. Wiele badań koncentrowało się na określeniu dokładnej liczby aplikacji, ale rezultaty były rozbieżne. Według Zimmer i wsp. [7] nie było znamiennych różnic w przyroście próchnicy początkowej po dwukrotnej czy czterokrotnej aplikacji w roku. W badaniach Peterson i wsp. oraz Scold i wsp. [8, 9] zaproponowali intensywniejszą aplikację lakierów trzy razy w ciągu tygodnia i porównali do grup otrzymujących aplikację raz i dwa razy do roku. W obu przypadkach najlepsze wyniki dotyczące zmniejszenia częstości występowania próchnicy były w grupie, w której zastosowano intensywną aplikację lakierów.

Na przestrzeni lat przeprowadzono wiele badań mających na celu ocenę skuteczności działania profilaktycznego lakierów i porównywano je z płynami do płukania jamy ustnej zawierającymi 0,2% NaF, lakami, żelami fluorkowymi, chlorheksydyną. Uzyskane wyniki potwierdzają redukcję próchnicy w granicach od 18% do 70% [6]. Według Clarka i wsp. oraz Seppy i wsp., którzy porównywali skuteczność lakieru Duraphat i Fluor Protector [10, 11] wynika, że aplikacja lakierów co 6 miesięcy powodowała redukcję próchnicy po lakierze Duraphat − 38%, Fluor Protector − 14%. Seppa [12] w swoich badaniach również porównywał te same lakiery aplikując je 5 razy w odstępach półrocznych. Koncentracja fluoru w szkliwie była większa po stosowaniu lakieru Fluor Protector, nawet po dwóch latach od zakończenia badania, mimo że lakier ten zawiera mniejsze stężenie jonów fluorkowych niż lakier Duraphat. Podobne wyniki po 3 miesiącach uzyskał Dijkman i wsp. [13] porównując te lakiery z żelem fluorkowym.

Badania Zimmera i wsp. [7] stosowania lakieru Fluor Protector u dzieci 4 razy w roku w porównaniu do grupy kontrolnej nie stwierdziły różnic w obu grupach, ale redukcja początkowej próchnicy w grupie z Fluor Protectorem była większa u dzieci bez skłonności do tej choroby. Roczne badania Waszkiel i wsp. przeprowadzone na grupie dzieci 6-letnich, porównujące działanie profilaktyczne lakieru Fluor Protector do grupy kontrolnej, potwierdzają jego wysoką skuteczność [14].

Badanie Seppa i wsp. [11] porównujące trzy preparaty: lakier Duraphat, Fluor Protector i 0,2% NaF płyn do płukania jamy ustnej u dzieci w wieku 9-14 lat wykazało, że najlepsze efekty w redukcji próchnicy były w grupie z aplikacją lakieru Duraphat, a nie stwierdzono różnicy pomiędzy dwoma pozostałymi grupami. Natomiast w innych badaniach [15, 16] lakier fluorkowy był znacząco bardziej skuteczny od płynu 0,2%NaF do płukania jamy ustnej stosowanego raz w tygodniu, powodując redukcję próchnicy w 30% po dwóch latach stosowania co pół roku. Inne badania [17, 18] porównujące skuteczność lakieru fluorkowego i płynu do płukania jamy ustnej wykazały brak różnic w redukcji próchnicy pomiędzy dwoma preparatami. Wyniki badań dotyczące skuteczności stosowania lakierów fluorkowych ze względu na różną metodykę badań i dobór grup są bardzo różne i trudno je do siebie porównywać. Dlatego też otrzymywane wyniki są bardzo rozbieżne, np. w badaniach Koch i wsp. [19] redukcja próchnicy do grupy kontrolnej po roku wynosiła 78%, Modeer i wsp. [15] 24% na powierzchniach stycznych po czterech latach, Holm i wsp. [20] 56% na powierzchniach żujących świeżo wyrżniętych pierwszych trzonowców stałych po dwóch latach. Nasuwa się wniosek, że lakiery fluorkowe są bardziej preferowane od 0,2% NaF płynów do płukania jamy ustnej w zabezpieczaniu zębów przed próchnicą.

Badania Tewari i wsp. [21] porównujące redukcję próchnicy po stosowaniu lakierów fluorowych i żeli zawierających jony fluorkowe potwierdziły, że lakiery są skuteczniejsze i redukują próchnicę 73-77%, a żele 33-37% po 2,5 roku. W innych badaniach Seppa i wsp. [22] również po zastosowaniu lakierów zaobserwowano mniejszy przyrost próchnicy w stosunku do aplikowanych żeli, ale nie była to różnica znamienna statystycznie.

Badania Bravo i wsp. [23] miały na celu porównanie skuteczności działania lakieru fluorkowego aplikowanego co pół roku i laku do grupy kontrolnej u dzieci 6-8-letnich. Po 4 latach okazało się, że i lakier i lak były wystarczająco skuteczne w ochronie powierzchni żujących pierwszych zębów trzonowych stałych przed próchnicą w odniesieniu do grupy kontrolnej, jednak zdecydowanie skuteczniejszy okazał się lak.

Porównywano skuteczność działania lakieru Fluor Protector z lakierem z chlorheksydyną. Ze względu na inny mechanizm działania fluoru i chlorheksydyny jest niewiele badań tego typu. Petersson i wsp. [24] aplikowali oba lakiery 4 razy w ciągu roku na powierzchnie styczne zębów u nastolatków i nie stwierdzili znaczących różnic po upływie tego okresu. Natomiast roczne badania Waszkiel [26] grupy ponad 100 dzieci 6-letnich wykazały wyższość lakieru Fluor Protector nad lakierem z chlorheksydyną w zapobieganiu próchnicy na powierzchniach żujących pierwszych zębów trzonowych stałych.

Na podstawie piśmiennictwa Weintraub [6] zasugerowała zasady stosowania 5%NaF lakieru fluorkowego: aplikacja co pół roku lub jeśli jest to możliwe 3 aplikacje w ciągu jednego tygodnia.

Na podstawie zgromadzonego piśmiennictwa można stwierdzić, że lakiery fluorkowe są od wielu lat skuteczną bronią w walce z chorobą próchnicową uzębienia mlecznego i stałego. Należy jednak pamiętać, że profilaktyka fluorkowa powinna opierać się na więcej niż jednej metodzie [27].

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Esfandiari S., Jamal N., Feine J.: Community-specific, preventive oral health policies preventive measures on dental caries. Journal of Investigative and Clinical Dentistry 2010; 1: 2-7.

2.     Petersen P.E., Bourgeois D., Ogawa H., Estupinan-Day S., Ndiaye C.: The global burden of oral diseases and risks to oral health. Bull World Health Organ 2005; 83: 661-669.

3.     Petersson L.G., Twetman S., Pakhomov G.N.: Fluoride varnish for community-based caries prevention in children. Geneva: World Health Organization 1997; 23: 180-186.

4.     Margolis H.C., Moreno E.C.: Physicochemical perspective on the cariostatic
mechanisms of systemic and topical fluorides. J Dent Res 1990; 69: 606-613.

5.     Kaczmarek U.: Mechanizmy kariostatyczne fluoru. Czasopismo Stomat 2005; LVIII, 6: 404-413.

6.     Weintraub J., Hysan L.: Fluoride varnish for caries prevention: comparisons with other preventive agents and recommendations for a community-based protocol. Spec Care Dentist 2003.

7.     Zimmer S., Binhang M.. Seemann R., Witzke S., Roulet J.F.: Theeffect of a preventive program, including the application of low concentration fluoride varnish, on caries control in high-riskc hildren. Clin Oral Investig 2001; 5: 40-44.

8.     Petersson L.G., Arthursson L., Ostberg C., Jonsson G., Gleerup A.: Caries-inhibiting effects of different modes of Duraphat varnish reapplication: a 3-year radiographic study. Caries Res 1991; 25: 70-73.

9.     Skold L., Sundquist B., Eriksson B., Edeland C.: Four-year study of caries inhibition of intensive Duraphat application in 1 I - to 15-year-old children. Community Dent Oral Epidemiol 1994; 22: 8-12.

10.     Clark D.C., Stamm J.W., Tessier C., Robert G.: The final results of the Sherbrooke-Lac Megantic fluoride varnish study. J Can Dent Assoc 1987; 53: 919-922.

11.     Seppa L., Pollanen L.: Caries preventive effect of two fluoride varnishes and a fluoride mouthrinse. Caries Res 1987; 32: 375-379.

12.     Seppa L., Luoma H., Hausen H.: Fluoride content in enamel after repeated applications of fluoride varnishes in a community with fluoridated water. Caries Res 1982; 16: 7-11.

13.     Dijkman A.G., de Boer P., Arends J.: Fluoride deposited bytopica applications in enamel. Koh soluble and acquired fluoride. Caries Res 1983; 17: 392-402.

14.     Waszkiel D., Rodakowska E., Klimiuk A.: One year observation of the occlusal surfaces of the first molars undertaken the exogenous fluoride prophylaxi in 6 year old children. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 2006; 61: 146-149.

15.     Modeer T., Twetman S., Bergstrand F.: Three-year study of the effect of fluoride varnish on proximal caries progression in teenagers. Scand J Dent Res 1984; 92: 400-407.

16.     Koch G., Petersson L.G., Ryden H.: Effect of fluoride varnish treatment every six months compared with weekly mouth rinses with 0.2 per cent NaF solution on dental caries. Swed Dent J 1979; 3: 39-44.

17.     Bruun C., Bille J., Hansen K.T., Kann J., Qvist V., Thylstrup A.: Three-year caries increments after fluoride rinses or topical applications with a fluoride varnish. Community Dent Oral Epidemiol 1985; 13: 299-303.

18.     Kirkegaard E., Petersen G., Poulsen S., Homs S.A., Heidmann J.: Caries-preventive effect of Duraphat varnish applications versus fluoride mouth rinses: 5-year data. Caries Res 1986; 20: 548-555.

19.     Koch G., Petersson L.G.: Caries preventive effect of a fluoride containing varnish after 1 year’s study. Community Dent Oral Epidemiol 1975; 3: 262-266.

20.     Holm G.B., Holst K., Mejare I.: The caries-preventive effect of a fluoride varnish in the fissures of the first permanent molar. Acta Odontol Scand 1984; 42: 193-197.

21.     Tewari A., Chawla H.S., Utreja A., Chandigarh M.D.S.: Comparative evaluation of the role of NaF, APF & Duraphat® topical fluoride applications in the prevention of dental caries-a 2 and 1/2 years study. J Indian Soc Pedod Prev Dent 1990; 8: 28-36.

22.     Seppa L., Lepannen T., Hausen H.: Fluoride varnish versus acidulated phosphate gel: a 3-year clinical trial. Caries Res 1995; 29: 327-330.

23.     Bravo M., Garcia-Anllo I., Baca P., Llodra J.C.. A 48-month survival analysis comparing sealant (Delton®) with fluoride varnish (Duraphat®) in 6- to 8-year old children. Community Dent Oral Epidemiol 1997; 25: 247-250.

24.     Petersson L.G., Magnusson K., Andersson H., Almquist B., Twetman S.: Effect of quarterly treatments with a chlorhexidine and a fluoride varnish on approximal caries in caries-susceptible teenagers: a 3-year clinical study. Caries Res 2000; 34: 140-143.

25.     Waszkiel D., Rodakowska E., Marczuk-Kolada G.: One year evaluation of anticarious efficacy of Fluor Protector and Cervitec varnishes with the use of Diagnodent. Polish J of Environ Stud 2009; 18: 330-334.

26.     Jańczuk Z.: Stomatologia Zachowawcza. Zarys Kliniczny. Podręcznik dla Studentów Stomatologii. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, Wyd. III.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Ewa Rodakowska

Zakład Stomatologii
Zachowawczej UM
15-276 Białystok,
ul. M. Skłodowskiej-Curie 24A
e-mail: ewarodakowska@interia.pl

Pracę nadesłano: 19.04.2011 r.
Przyjęto do druku: 30.05.2011 r.