OGÓLNE CELE I UWARUNKOWANIA PROFILAKTYKI PROTETYCZNEJ

Głównym celem postępowania profilaktyczno-leczniczego w protetyce stomatologicznej jest odtworzenie fizjologicznych funkcji narządu żucia, z zapew­nieniem bezurazowych kontaktów protez z tkankami jamy ustnej oraz zrów­noważonej okluzji i kompleksu uwarunkowań morfologiczno-czynnościowych zapewniających prawidłową funkcję całego układu stomatognatycznego (US). Do realizacji tego celu współczesna protetyka stomatologiczna dysponuje, takimi środkami jak: aparaty lecznicze w postaci szyn unieruchamiających i szynoprotez, zabiegi eliminujące uraz zgryzowy i odtwa­rzające prawidłową powierzchnię okluzyjną oraz ciągłość łuków zębo­wych różnego typu, stałe i ruchome konstrukcje protetyczne równomiernie rozkładające obciążenia okluzyjne – zarówno na podłoże śluzówkowo-kostne, jak też przyzębie pozostałych zębów naturalnych.

Analizując warunki obciążeń okluzyjnych – z punktu widzenia profilaktyki protetycznej – rozpatruje się siły pionowe, tj. skierowane na przyzębie, zgodne z kierunkiem osi długich zębów, które określa się jako korzystne dla biomechaniki protez, w przeciwieństwie do niekorzystnych sił poziomych skierowanych prostopadle do osi zębów, zwanych siłami obciążenia bocznego (1, 2, 3). W rzeczywistości rozkład sił jest bardziej złożony i ulega zmianom w zależności od wzajemnego usytuowania zębów w poszczególnych fazach czyn­ności żucia, a także nachylenia zębów w stosunku do płaszczyzny pionowej. Nie zmienia to jednak obowiązującej w protetyce zasady unikania obciążeń bocznych w planowanym wykorzystaniu zębów naturalnych jako fila­rów uzupełnień protetycznych. Zasada ta znajduje uzasadnienie w budowie histologicznej aparatu zawieszeniowego zębów, gdzie układ włókien sprawia, iż najlepiej są odbierane obciążenia pionowe, tj. zgodne z kierunkiem piono­wej osi zębów. Wówczas siły ucisku rozkładają się równomiernie na cały aparat zawieszeniowy zęba, natomiast podczas obciążeń bocznych część włókien ulega nadmiernemu rozciąganiu, a pozostałe podlegają uciskowi zgniatające­mu. Sytuacja taka powstaje np. w wyniku przesunięcia powierzchni żującej korony protetycznej poza obręb prawidłowego kontaktu okluzyjnego z zęba­mi przeciwstawnymi lub w przypadkach wadliwie usytuowanych podparć i elementów utrzymujących w protezach ruchomych (3). Tego rodzaju obciążenia niefizjologiczne objawiają się w efekcie rozchwia­niem, a w przypadkach braku podparcia bocznego przemieszczeniem zę­bów. Z tego też powodu w postępowaniu protetycznym przyjmuje się zasadę odtwarzania ciągłości łuków zębowych szczęki i żuchwy w ich prawidłowej relacji okluzyjnej, z równoczesnym odbudowaniem miejsc stycznych zębów sąsiadujących stanowiącym korzystne podparcie boczne zębów w całym łuku zębowym.

W takim kontekście warto przypomnieć, iż w warunkach normy mor­fologicznej, gdy ukształtowanie powierzchni okluzyjnej jest prawidłowe, wzajemny stosunek górnych i dolnych łuków zębowych oraz stosunek między zębami tego samego łuku tworzą układ równowagi artykulacyjnej sił działających podczas czynności żucia. Przyczyną zaburzeń tej rów­nowagi jest przerwanie ciągłości łuków zębowych w wyniku częściowej utraty zębów lub ich starcia patologicznego. Powstające wówczas zjawiska są skutkiem zaniechania w odpowiednim czasie leczenia protetycznego i zwykle objawiają się pionowymi i poziomymi przemieszczeniami zębów z towarzyszącymi pro­cesami patologicznymi w przyzębiu oraz  zanikiem i ubytkiem ko­ści wyrostka zębodołowego. Zęby pozbawione antagonistów przemiesz­czają się pionowo, a zęby znajdujące się w sąsiedztwie braków przesu­wają się i nachylają w kierunku luki. Obserwujemy wówczas zjawisko pozornego zamykania luki po zębach utraconych, na skutek przemiesz­czania się zębów pozostałych, które w ten sposób tracą podparcie boczne w dotychczasowych miejscach stycznych. W wyniku przesunięć piono­wych następuje również utrata miejsc stycznych między zębami w prze­ciwstawnym łuku zębowym, co zaburza równowagę morfologiczno-czynnościową całego układu stomatognatycznego (4, 5, 6, 7). Utrata miejsc stycznych likwiduje barierę ochronną tkanek przyzę­bia, a nachylenie zębów, zmieniające kierunek ich osi pionowej, stwarza niekorzystne warunki obciążeń zgryzowych. Przesunięcia pionowe zę­bów niepodpartych zaburzają przebieg powierzchni okluzyjnej i unie­możliwiają płynność ruchów artykulacyjnych, co doprowadza do przeciążeń aparatu zawieszeniowego z następowo występującymi objawami periodontopatii.

Profilaktyczna rola uzupełnień protetycznych jest realizowana na dro­dze przywracania tkankom przyzębia warunków równowagi czynnościo­wej, eliminowania przeciążeń okluzyjnych i czynników urazowych. W protetycznym postępowaniu terapeutycznym zaleca się unieruchomienie zębów w położeniu biostatycznym, w celu uzyskania równowagi czynnościowej tkanek przyzębia, co można osiągnąć przez stosowanie różnego typu aparatów blokujących (szy­n), których działanie polega na współpracy z niewydolnymi tkankami przyzębia w utrzymaniu zębów w zębodole, a niekiedy częściowym przeję­ciu ich funkcji w trakcie aktu żucia.  Ważną zasadą szynowania jest blokowa­nie zębów na dłuższych odcinkach łuku zębodołowego za pomocą aparatu obejmującego zarówno zęby przednie, jak i boczne. Jest to uzasadnione tym, że kły i siekacze mają przednio-tylny kierunek ruchomości, zęby zaś trzonowe i przedtrzonowe kierunek boczny. Taka konstrukcja prote­tyczna stanowi jeden blok funkcjonalny z zębami, który podczas czynności wykazuje zrównoważenie działających na nią sił.

Ta zasada konstrukcji cza­sowych szyn i szynoprotez ruchomych powinna być uwzględniana także w planowaniu uzu­pełnień protetycznych o charakterze zaopatrzenia docelowego, tj. w przy­padkach stosowania: koron zblokowanych, mostów protetycznych, szyno­protez szkieletowych i nakładowych oraz protez ruchomych z klamrami ciągłymi.

ASPEKT PROFILAKTYKI PERIODONTOPATII W STOSOWANIU CZĘŚCIOWYCH PROTEZ RUCHOMYCH

Podstawową zasadą planowania określonego rodzaju protezy ruchomej jest stworzenie takich warunków, aby obciążenia czynnościowe przekazywane przez trzon protezy oraz jej elementy utrzymujące i podpierające były roz­łożone równomiernie na tkanki podłoża w stopniu przez nie tolerowanym. W praktycznym postępowaniu protetycznym oznacza to konieczność za­planowania takiej konstrukcji protezy częściowej, a zwłaszcza zasię­gu jej płyty, rozłożenia elementów utrzymujących i podparć oraz anatomii powierzchni okluzyjnej, która zapewni stan biostatycznej równowagi tkankom podłoża protetycznego, a w tym przyzębia pozostałych zębów naturalnych.

Do najczęściej obserwowanych nieprawidłowości, wyzwala­jących procesy patologiczne lub je pogłębiających należą: wadliwie zaprojektowana płyta protezy (w efekcie uraz tkanek pod­łoża protetycznego), nieskuteczne elementy zakotwiczające (co wywołuje nadmierną ru­chomość protezy z jej wyważającym oddziaływaniem na zęby pozostałe), niewłaściwe usytuowanie podparć protezy w stosunku do jej trzonu (co wpływa na przeciążenie zębów filarowych), niestarannie przeprowadzona polimeryzacja i obróbka laboratoryjna tworzywa akrylowego (w wyniku uraz chemiczny i uszkodzenia mechaniczne) oraz niewyrównana powierzchnia okluzyjnego kontaktu zębów górnych i dolnych, często z nadmierną interkuspidacją i nieprawidłową wysokością zwarciową, co doprowadza do zachwiania biostatyki protezy i powoduje jej patogenne oddziaływanie na tkanki (3). Reakcją patologiczną tkanek okołozębowych na długotrwały kontakt z pły­tą protezy jest występowanie stanów zapalnych dziąseł i przyzębia naturalnego uzębienia resztkowego. Stosowanie protez częściowych w przypadkach skłonności do  chorób przy­zębia powinno być podporządkowane szczególnym regułom projektowania ich elementów składowych uwzględniającym aspekt profilaktyki w stosunku do pozostałych zębów uzębienia resztkowego. Projektowanie zasięgu płyty protezy zależy od liczby i roz­mieszczenia zębów zachowanych oraz stanu ich przyzębia. W przypad­kach braków rozległych i niewydolnym  przyzębiu zębów oporowych z objawami periodontopatii – jest niewskazane nadmierne ograniczanie zasięgu płyty protezy, przy czym tam, gdzie to możliwe, należy odsunąć brzeg płyty protezy od rąbka dodziąsłowego (jednak na odległość nie mniejszą niż ok. 10 mm). Mniejsze oddalenie brzegu płyty doprowadza zwykle do prze­rostowych stanów zapalnych tkanek tej okolicy, a brak oddalenia wyzwala procesy zanikowe, obnażenie korzeni i w efekcie rozchwianie zębów. W przypadkach z rozpoznanymi chorobami przyzębia, o ile stan i topografia uzębienia resztkowego na to pozwalają, jest wskazane stosowanie protez pod­partych szkieletowych lub płytowych o typie obciążenia śluzówkowo-ozębnowego, z systemem zrównoważonych podparć na jak największej liczbie pozostałych zębów własnych. Wówczas stosowanie elementów podpierających zapewni równomierne rozłożenie obciążeń i ich pionowe ukierunkowanie za pośrednictwem całej konstrukcji protezy ruchomej, tj. częściowo na ozębną zębów filarowych poprzez podparcia, a częściowo na bezzębny wyrostek zębodołowy za pośrednictwem płyty i trzonu protezy.

Równomierne rozłożenie przenoszonych przez protezę sił żucia stabilizuje protezę i stwa­rza biomechanicznie korzystne warunki przyzębia zębów oporowych (filarowych). Obciążenia pionowe są amortyzowane przez aparat więzadłowy ozębnej zę­bów filarowych, który ma potencjalną, wyrównawczą zdolność przejęcia dodatkowych nacisków okluzyjnych. Większe niebezpieczeństwo uszkodzenia ozębnej występuje przy przeważających siłach obciążenia po­ziomego, ze względu na zmniejszoną zdolność wyrównawczą aparatu więzadłowego na ten kierunek działania sił. Dlatego siły poziome powinny być minimalizowane przez specjalną konstrukcję elementów utrzymujących oraz rozmieszczenie podparć w stosunku do trzonu protezy i całego łuku zębowe­go – zgodnie z zasadami biomechaniki (8, 9, 10).

Dodatkowe obciążenia okluzyjne, przenoszone za pośrednictwem protez częściowych, nieprzekraczające progu tolerancji ozębnej, nie tylko nie są szkodliwe, ale mogą być bodźcem wyzwalającym adaptacyj­ne procesy wyrównawcze – pod warunkiem jednakże prawidłowego roz­mieszczenia ich elementów konstrukcyjnych, a w tym: stosowania możliwie dużej liczby podparć z ich równomiernym rozło­żeniem w łuku zębowym, lokalizacji podparć na powierzchniach poziomych zębów w celu pio­nowego ukierunkowania sił obciążenia zgryzowego, sztywnego połączenia podparć z trzonem protezy, konstrukcyjnego zapewnienia współdziałania elementów utrzymujących  i podpierających oraz zastosowania rozległej płyty w przypadkach zaawansowania procesu chorobowego tkanek przyzębia i niekorzystnej dla rozmieszczenia pod­parć topografii zębów oporowych.

W schorzeniach przyzębia z towarzyszącym obniżeniem wysokości zwarciowej i czynnościowym przemieszczeniem żuchwy jest właściwe po­stępowanie dwuetapowe i stosowanie szynoprotez nakładowych. Wówczas zadaniem etapu pierwszego jest stopniowe przemieszczanie żuchwy do pozycji zwarcia konstrukcyjnego oraz stworzenie warunków do okluzji zrównoważonej, co następnie zostaje utrwalone w etapie dru­gim przez zastosowanie docelowych uzupełnień protetycznych (1).

PROFILAKTYKA PERIODONTOLOGICZNA W PROTETYCE ZĘBOWYCH UZUPEŁNIEŃ STAŁYCH

Podstawowym warunkiem profilaktyki periodontologicznej w odniesieniu do protez stałych jest takie ich planowanie i wykonanie, które zapewni: warunki do okluzji zrównoważonej, atraumatyczny kontakt protezy z tkankami przyzębia, wykonanie uzupełnień protetycznych z materiałów biokompatybilnych, efekt szynujący, zachowanie lub odtworzenie miejsc stycznych z zębami sąsiednimi oraz łatwy dostęp dla zabie­gów higienicznych (1, 4).

Dzisiejsze osiągnięcia w zakresie periodontologii, fizjologii zgryzu, implantologii, protetyki i technologii materiałowych nieporównywal­nie poszerzyły zakres wskazań do stosowania protez stałych, także w przypadkach chorób przyzębia (2, 3, 4, 5, 7).

W razie zastosowania wkładów, licówek i koron obowiązuje – ze względu na konieczność przestrzegania zasad profilaktyki periodontologicznej – szczególna dbałość o zachowanie prawidłowej okluzji i atraumatyczności w stosunku do tka­nek okołozębowych. Zapewnia to prawidłowe usytu­owanie powierzchni okłuzyjnej oraz ścisłe bezschodkowe przyleganie brzeżne w okolicy szyjki zęba. Z tych powodów preferuje się stosowanie koron schodkowych typu naddziąsłowego z otwartymi prze­strzeniami przydziąsłowymi. W stosowaniu mostów osadzanych na zębach filarowych o zmniejszonej wydolności tkanek przyzębia obowiązuje zasada konstrukcji dwubrzeżnych o cechach zmniejszonej aktywności przęsła. W planowaniu mostów należy dążyć do: stosowa­nia zwiększonej liczby filarów w stosunku do liczby członów przęsła, a gdy jest to możliwe, blokowania zębów uzębienia resztkowego w odcinku przednim z zębami bocznymi.

Jatrogenną przyczyną chorób przyzębia są takie błędy konstrukcyjne protez stałych, które utrudniają lub unie­możliwiają utrzymanie odpowiedniej higieny.  Dlatego zapew­nienie higieny protez stałych – jako konstrukcji trwale umocowanych w jamie ustnej – jest zadaniem kluczowym zarówno w klinicznej, jak i laboratoryjnej praktyce protetycznej. Na higienę protez stałych najistotniejszy wpływ mają następujące czynniki: kształt konstrukcji protez i ich technicz­ne wykonanie, stosunek przęsła do błony śluzowej wyrostka zębodołowe­go, rodzaj zastosowanego materiału i zabiegi higieniczne. Istotną rolę w higienie uzębienia naturalnego odgrywa oczyszczanie natu­ralne (ślina, pokarmy, płyny), dlatego też stałe uzupełnienia protetyczne powinny być tak ukształtowane, aby proces ten ułatwiały. Zależnie od loka­lizacji przęsło może być nieco oddalone od błony śluzowej wyrostka zębodołowego (w bocznym odcinku żuchwy), lub kontaktujące się linio­wo z przedsionkowym stokiem wyrostka (w przednio-bocznym odcinku łuku zębowego). Ze względów higienicznych najkorzystniejsze są przęsła oddalone od szczytu wyrostka zębodołowego w stopniu pozwalającym na swobodny przepływ śliny i płynów umożliwiających oczyszczanie pod­czas zabiegów higienicznych. Przęsła takie – jako niespełniające wymogów estetyki i fonetyki – mają jednak zastosowanie ograniczone tylko do bocz­nych odcinków żuchwy. W pozostałych przypadkach, w których ze wzglę­dów estetycznych i fonetycznych kontakt przęsła z błoną śluzową jest ko­nieczny, powinien on przebiegać liniowo z zachowaniem włosowatej prze­strzeni dla przepływu śliny i płynów, a także w celu przeciwdziałania uciskowi na tkanki miękkie. Mosty o przęsłach wieloczłonowych należy modelować tak, aby każdy ząb sztuczny stanowił wydzieloną jednostkę anatomiczną. Ukształtowanie takie zapewnia prawidłowy efekt estetyczny oraz mi­nimalizuje kontakt przęsła z błoną śluzową i wytwarza – korzystne dla utrzymania higieny – przestrzenie przedsionkowo-podniebienne w miejscach stycznych. Wymogi higieny nakazują także, aby kon­takt protezy stałej z zębami sąsiednimi miał przebieg linijny, a nie płaszczyznowy. Przesadne wymodelowanie wypukłości powierzchni obwodowych koron protetycznych sprzyja odkładaniu się płytki nazębnej w okolicy brzegu dziąsła. Podobnie jak nadmierne rozszerze­nie poprzecznych wymiarów przęsła mostu stwarza dodatkowe trud­ności w dobrym utrzymaniu jego higieny.

Materiały służące do wykonania protez muszą spełniać wymogi biologicznej ne­utralności w stosunku do tkanek jamy ustnej, a równocześnie  powinny je cechować odpowiednie walory wytrzymałości mechanicznej przy równoczesnym zapewnieniu estetyki odtwarzanego uzębienia. Powszechny niegdyś akryl może być stosowany obecnie, w protetyce uzupełnień stałych wyłącznie do zaopatrzenia czasowego. W praktyce rekonstrukcyjnej nie można w sposób precyzyjny odtworzyć fizjologicznych warunków okluzyjnego kon­taktu zębów przeciwstawnych łuków zębów we wszystkich wariantach ich wzajemnych relacji czynnościowych. Dlatego funkcjonujące w odniesieniu do uzębienia naturalnego pojęcie starcia fizjologicznego guzków zębowych powinno mieć zastosowanie także w przypadku ich odtworzenia protetycz­nego. Nastąpi to wówczas, gdy materiał z którego wykonuje się protezy (powierzchnię żującą), będzie miał właściwość umożliwiającą minimalną ścieralność dostosowawczą do warunków indywidualnych. Niektóre materiały protetyczne służące do wykonywania protez stałych wykazują tendencję do odkładania płytki nazębnej. Również reakcja tkanek przyzębia na kontakt z protezą jest uzależnio­na od rodzaju materiału. Spośród materiałów stosowanych do wyko­nywania protez stałych najmniej drażniąco na błonę śluzową działają porcelana glazurowana i stopy złota.

Niezależnie od użytego materiału niedostateczna gładkość powierzchni protezy powoduje drażnienie mechaniczne, zaleganie resztek pokarmowych, utrudnianie oczyszcza­nia – stając się przyczyną trudności w utrzymaniu dobrej higieny jamy ustnej i powstawania stanów zapalnych tkanek przyzę­bia. Szczególnej dokładności wymaga polerowanie protezy stałej w przestrzeniach międzyzębowych, powierzchniach kontaktujących z błoną śluzową wyrostka, miejscach łączenia przęsła z koronami. W stosunku do powierzchni naturalnych należy stosować zarówno tech­nikę polerowania elektrolitycznego, jak i dodatkowo mechanicznego oraz glazurowanie powierzchni ceramicznych. Obserwacje z praktyki klinicznej wskazują, że częstą przy­czyną przedwczesnego usuwania protez stałych są nieprawidłowości wyko­nania technicznego tych uzupełnień połączone ze złą higieną jamy ustnej. Konsekwencją niewłaściwego postępowania protetycznego i zaniedbań hi­gieny są bowiem stany zapalne dziąseł przy zębach filarowych oraz odleży­ny i przerosty błony śluzowej pod przęsłami protez stałych.

Uszkodzenia tkanek przyzębia mogą być wy­nikiem: błędów popełnianych podczas zabiegu szlifowania zębów, wad technicznych obrzeża koron protetycznych i przęseł mostów, a także złej higieny użytkowanych protez lub ich wykonania z biologicznie szko­dliwego materiału. Jatrogennymi przyczynami  chorób przyzębia mogą być takie wady konstrukcyjne protez stałych, jak: modelowanie ich powierzchni żujących bez uwzględnienia prawidłowej okluzji, konstrukcje zbyt wysokie lub zbyt niskie w stosunku do powierzchni okluzyjnej,  a zwłaszcza niedokładności w rejonie przydziąsłowego brzegu koron i dośluzowej powierzchni przęseł mostów. Uszkodzenie przyzębia brzeżnego – w wyniku  stosowania protez stałych – może być spowodowane zwłaszcza przez: jednorazowy uraz podczas zabiegów protetycznych, okresowe działanie czynnika szkodliwego w wyniku zastosowania wa­dliwej korony tymczasowej, długotrwałe działanie czynnika szkodliwego na skutek zacementowa­nia nieprawidłowej korony protetycznej, a także w wyniku takich błędów, jak: pozostawienie – po umocowaniu korony w kieszeni dziąsłowej – resztek cementu, zastosowanie tworzywa akrylowego lub użycie wadliwie przerobionego stopu, błędy anatomiczne w kształtowaniu korony protetycznej i nieodbudowanie miejsc stycznych z zębami sąsiednimi (1, 4).

Podane zestawienie stanowi równocześnie zbiór wskazań profilak­tycznych, unikanie bowiem wymienionych czynników urazowych jest równoznaczne z działaniem zapobiegawczym w odniesieniu do chorób przyzębia i innych tkanek układu stomatognatycznego.

Ze względu na konieczność ochrony przyzębia wszystkie typy koron protetycznych muszą spełniać określone wymagania kliniczne, a przede wszystkim: mieć kształt anatomiczny odpowiadający koronie klinicznej zęba, na który jest wykonana, z zachowaniem wypukłości powierzch­ni bocznych, zarysów guzków i bruzd na powierzchni żującej; odtwarzać miej­sca styczne z zębami sąsiednimi; zapewniać możliwość utrzymania dobrej higieny, dzięki odpowiednio uformowanemu kształtowi; rekonstruować prawi­dłowy przebieg powierzchni okluzyjnej układu zębowego, ściśle przylegać do szyjki zęba oraz mieć gładkie, bezstopniowe przejście na powierzchnię obwodową zęba. Nieprawidłowy kształt korony protetycznej staje się przy­czyną urazu brodawek międzyzębowych i pozostałych tkanek przyzębia, a także powikłań wynikających z utraty tzw. fizjolo­gicznego napięcia międzyzębowego. Konieczność odtworzenia i zachowania miejsc stycznych z zębami sąsiednimi wynika z ich roli fizjologicznej, jaką odgrywają w zachowaniu trwałej równowagi łuku zębowego oraz zapobiega­niu zapaleniom dziąseł i brodawek międzyzębowych, a w konsekwencji po­wstawaniu przewlekłych schorzeń przyzębia. Nieuwzględnienie anatomicz­nych wypukłości powierzchni bocznych i pozostawienie płaskich, pionowych ścian obwodowych korony protetycznej prowadzi do uszkodzenia dziąseł i ich stanu zapalnego w wyniku urazów powodowanych przez ześlizgujące się kęsy pokarmowe podczas gryzienia i przeżuwania.

Kształt, wielkość, wysokość i nachylenie guzków zębowych to cechy zwią­zane z indywidualnymi warunkami okluzji, które ulegają zmianom w ciągu życia pacjenta w zależności od mechanizmu czynnościowego stawów skroniowo-żuchwowych, stopnia zachodzenia zębów siecznych, rodzaju okluzji, wieku pacjenta i stanu uzębienia. W warunkach prawidłowych nachylenie guzków tworzy indywidualny kąt z płaszczyzną poziomą i jest przystosowane do ruchów żuchwy, znamiennych dla konkretnej osoby. Warunki te powinny być uwzględnione w trakcie modelowania powierzchni żujących koron i przę­seł mostów protetycznych w ten sposób, by guzki nie przeszkadzały w płyn­ności artykulacyjnych ruchów żuchwy i pozwalały na uzyskanie prawidło­wych kontaktów zębowych w zwarciu. Dlatego w trakcie modelowania i podczas kontroli zarówno  w artykulatorze, jak i w jamie ustnej, szczególną uwagę należy zwrócić na wysokość guzków. Nawet ich nieznaczne podwyższenie, skupiając siłę żucia na zębie pokrytym koroną protetyczną, doprowadza do urazu ozębnej. Reakcja ozęb­nej na takie przeciążenie występuje zwykle w krótkim czasie po osadzeniu korony. Pojawia się tkliwość opukowa zęba oraz bolesność podczas zwierania zębów, a niekiedy charakterystyczny dla ostrego zapalenia ozębnej ból samoistny i silna reakcja na bodźce termiczne. W konsekwencji dochodzi do rozchwiania zęba filarowego z objawami periodontopatii urazowej.     Najkorzystniejsze dla odtworzenia funkcji żucia i uniknięcia potencjalnych kolizji zgryzowych jest indywidualne kształtowanie powierzchni żującej przę­sła z uwzględnieniem ogólnych zasad kształtów anatomicznych. Ze wzglę­dów higienicznych dośluzowe powierzchnie przęsła powinny być wypu­kłe, aby umożliwić ich łatwe oczyszczanie. Również w tym celu przestrzenie międzyzębowe przęsła powinny być wyraźnie otwarte. W odcinku przednim szczęki formowanie przestrzeni międzyzębowych trzeba podporządkować wymogom estetyki i fonetyki, dlatego przęsła te muszą być bardziej zamknięte, niż jest to możliwe w odcinku bocznym.

Mając na uwadze wymogi profilaktyki periodontopatii preferuje się w praktyce takie kształtowanie powierzchni żujących zębów przeciwstawnych, które zapewnia typ prowadzenia grupowego, tj. zarówno kłów, jak i zębów przedtrzonowych. Modelowanie powierzchni zgryzowych protez stałych najczęściej odbywa się w praktyce poza jamą ustną, w laboratorium techniki dentystycznej. W tym celu jest konieczne użycie dobrej jakości artykulatorów naśladujących ruchy żuchwy w sposób najbardziej przybliżony do czynnościowych warunków fizjologicznych. Zadaniem lekarza jest możliwie dokładne zarejestrowanie okluzji oraz sprawdzanie protezy w ustach pacjenta na poszczególnych etapach jej wykonania i w efek­cie indywidualne dostosowanie protezy gotowej.

Nawet najlepiej skonstruowany artykulator nie może odtwarzać dokładnie wszystkich ruchów fizjo­logicznych żuchwy, a protezy włączone w system tkanek żywych nie w pełni odpowiadają skomplikowanym indywidualnym warunkom okluzji. Dlatego w przypadkach skłonności do chorób przyzębia poleca się stosowanie metod czynnościowego kształtowania powierzchni zgryzowej bezpośrednio w jamie ustnej, gdzie rolę artykulatora spełnia układ ruchowy narządu żucia. Metoda ta może być stosowana w wykonawstwie różnych rodzajów protez stałych, tj. wkładów, koron, mostów, a jej istotą jest kształtowanie powierzchni okluzyj­nej protez przez żujące powierzchnie przeciwstawnych zębów naturalnych lub sztucznych w trakcie wykonywania różnorodnych ruchów artykulacyjnych

W celu uzyskania harmonijnego współdziałania konstrukcji protetycznych w sys­temie skomplikowanych czynności narządu żucia z równoczesną ochroną przyzębia zębów filarowych i pozostałych zębów naturalnych jest konieczne spełnienie następujących wa­runków, które należy traktować jako wytyczne w planowaniu i wykonawstwie protez: ustabilizowane ułożenie żuchwy w zrównoważonym zwarciu nawykowym, możliwie osiowe obciążenie zębów filarowych, zapewnienie swobodnych ruchów ślizgowych przeciwstawnych powierzchni żujących względem siebie i uzyskanie równomiernego kontaktu okluzyjnego zębów  szczęki i żuchwy.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Majewski S.: Podstawy protetyki w praktyce lekarskiej i technice dentystycznej.  Wydawnictwo stomatologiczne FP, Kraków 2000.

2.    Jańczuk Z.: Choroby przyzębia – zapobieganie, diagnostyka, leczenie. PZWL, Warszawa, 1999.

3.    Majewski S.: Ogólne zasady postępowania protetycznego w kompleksowym leczeniu periodontopatii. Magazyn Stomat. 1999; 8, 1.

4.    Majewski S.: Rekonstrukcje zębów uzupełnieniami stałymi. Wydawnictwo Fundacji Rozwoju Protetyki. Kraków 2005.

5.    Müller H. P.: Periodontologia. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2003.

6.    Wulfes H.: Precison milling and partial denture constructions. Int. School Bego Germany, Bremen, 2004.

7.    Spiechowicz E.: Protetyka Stomatologiczna. PZWL Warszawa 2006.

8.    Chadek W.: Biomechanika inżynierska narządu żucia – zagadnienia wybrane. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej. Gliwice 2008.

9.    Chadek W., Kasperski J. i wsp.: Biomateriały i mechanika w stomatologii. Wydawnictwo PTIM, Zabrze 2010.

10.     Margielewicz J.: Modelowanie numeryczne w rozpoznawaniu stanów biomechanicznych układu stomatognatycznego. Wydawnictwo PTIM. Zabrze 2010.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Stanisław Majewski
Katedra Protetyki
Stomatologicznej UJ CM
31-155 Kraków
ul. Montelupich 4

Pracę nadesłano: 12.07.2011
Przyjęto do druku: 16.08.2011