* Artykuł opublikowany w Implantoprotetyce 2011, 1-2: 62-70.

Celem artykułu jest przedstawienie zależności między zasadami terapii protetycznej i periodontologicznej w aspekcie znaczenia lokalizacji brzegu przydziąsłowego stałych uzupełnień protetycznych i ich poprawnego kształtu anatomicznego, a stanem przyzębia brzeżnego, ze szczególnym uwzględnieniem szerokości biologicznej.

DEFINICJE PRZESTRZENI I SZEROKOŚCI BIOLOGICZNEJ

Pierwsze doniesienia dotyczące szczegółowej budowy połączenia zębowo-dziąsłowego pochodzą z badań Sichera z 1959 roku (1). W 1961 roku Garguilo i wsp. opisali wymiar tkanek miękkich położonych w obrębie brzegu wyrostka zębodołowego łączących kość z tkankami zęba. Dokonali pomiaru głębokości szczeliny dziąsłowej (0,69 mm), przyczepu nabłonkowego (0,97 mm) oraz przyczepu łącznotkankowego (1,07 mm) (2, 3). W 1962 roku Cohen zaproponował nazwę szerokość biologiczna (ang. biological width), definiując ją jako połączenie przyczepu nabłonkowego i łącznotkankowego i przyjął jej wymiar na podstawie wyników pracy Garguilo jako 2,04 mm (1-4). Wymiar przyczepu łącznotkankowego, wg badań różnych autorów jest względnie stały (5). Istnieją natomiast różnice osobnicze w zakresie szerokości biologicznej dotyczące poszczególnych zębów, w głównej mierze spowodowane długością przyczepu nabłonkowego, który waha się od 0,38 do 2,77 mm (6). Maynard i Wilson w 1979 roku zaproponowali podział przyzębia na 3 wymiary: superficial physiologic, crevicular physiologic oraz subcrevicular physiologic. Pierwszy, oznacza dziąsło wolne i przyrośnięte otaczające ząb, drugi – szczelinę dziąsłową od wolnego brzegu dziąsła aż do przyczepu nabłonkowego. Wymiar ostatni odpowiada szerokości biologicznej opisanej w badaniach Garguilo i wsp. i składa się z przyczepu nabłonkowego, i przyczepu łącznotkankowego. Uważa się, że te 3 wymiary mają istotne znaczenie dla planowania leczenia odtwórczego i że powinno się unikać lokalizacji brzegu koron w obrębie przestrzeni subcrevicular physiologic (7). W 1984 roku Nevins i Skurow wprowadzili pojęcie zespołu zębowo-dziąsłowego (ang. dento-gingival complex), w skład którego wchodzą struktury opisywane jako przestrzeń biologiczna (ang. biological space)  nabłonek łączący, przyczep łącznotkankowy oraz szczelina dziąsłowa (Ryc. 1). Dziesięć lat później wymiar szerokości biologicznej został opisany przez Vacek i wsp., którzy określili głębokość szczeliny dziąsłowej na 1,34 mm, przyczepu nabłonkowego na 1,14 mm oraz przyczepu łącznotkankowego na 0,77 mm. Ten ostatni wymiar wskazali jako wielkość najbardziej stałą (8).

NARUSZENIE SZEROKOŚCI BIOLOGICZNEJ

Zęby zniszczone przez rozległy proces próchnicowy w okolicy poddziąsłowej, złamane w obszarze poniżej szyjki, z krótką koroną kliniczną związaną lub nie z niezadowalającą estetyką, zęby niecałkowicie wyrżnięte – częściowo zatrzymane, stanowią wskazanie do chirurgicznego wydłużenia przed rozpoczęciem zabiegów protetycznych. Próby wykonywania rekonstrukcji nie poprzedzonej leczeniem chirurgicznym skutkują często w takich przypadkach umiejscowieniem brzegu korony protetycznej zbyt blisko kości wyrostka zębodołowego i naruszeniem wymiaru szerokości biologicznej.

W wyniku badań odpowiedzi klinicznej i histologicznej tkanek przyzębia na naruszenie szerokości biologicznej ujawniono, że im bliżej przyczepu nabłonkowego (a tym samym szerokości biologicznej) znajduje się poddziąsłowy brzeg korony protetycznej, tym częściej pojawia się stan zapalny (9). Parma-Benfenati i wsp. w badaniach z 1989 roku na psach, zaobserwowali resorpcję kości w sytuacjach, gdy brzeg odbudowy protetycznej był zlokalizowany na wysokości wyrostka zębodołowego. Minimalną resorpcję stwierdzano w przypadkach lokalizacji korony 4,00 mm od brzegu kości. Szczególnie często dochodziło do powstawania defektów w miejscach występowania cienkiej warstwy korowej oraz przegród międzyzębowych (10). W tym samym roku badania na psach prowadzili również Tal i wsp. wykazując, iż naruszenie szerokości biologicznej skutkuje utratą kostnego oparcia dla tkanek przyzębia (11). W 2000 roku Gunay i wsp. wykazali, że umiejscowienie brzegu korony w obrębie szerokości biologicznej jest szkodliwe dla zdrowia przyzębia. Przez dwa lata obserwowali 41 pacjentów, u których odbudowano koronami 116 zębów i porównali je z 82 zębami które nie zostały odbudowane protetycznie. Krwawienie podczas badania brodawek dziąsłowych oraz głębokość szczelin dziąsłowych była większa w miejscach, gdzie brzeg koron znajdował się w odległości mniejszej niż 1,00 mm od szczytu wyrostka zębodołowego (12), (Ryc. 2).

NAWISAJĄCE BRZEGI STAŁYCH UZUPEŁNIEŃ PROTETYCZNYCH

Do uszkodzenia tkanek w obszarze szerokości biologicznej przyczyniają się także, tak zwane nawisające brzegi koron protetycznych, powstające jako skutek osadzenia protezy stałej, której obrzeże nie przechodzi bezstopniowo w twarde tkanki zęba filarowego. Uznawane jest to jako czynnik etiologiczny jatrogennego zapalenia dziąseł oraz utraty tkanek przyzębia (Ryc. 3). Zaobserwowano, że nawisy występują w 25% do 76% odbudowywanych powierzchni zębów (13). W bezpośrednim sąsiedztwie zębów z nawisającymi uzupełnieniami protetycznymi dochodzi do powstawania przewlekłych stanów zapalnych w obrębie tkanek przyzębia oraz utraty kości wyrostka, co można zaobserwować na zdjęciach radiologicznych (14), (Ryc. 4 i 5). Ustalono, że usunięcie nawisów oraz profesjonalna kontrola płytki poprawiają stan kości i tkanek miękkich (15). Znaleziono również związek pomiędzy wielkością nawisu a zaawansowaniem chorób przyzębia. Jeffcoat i Howell na podstawie badań radiologicznych 100 zębów z nawisami i 100 zaopatrzonych koronami wykonanymi poprawnie, wykazali wprost proporcjonalną zależność między ilością utraty kości a wielkością nawisu. Małe nawisy (poniżej 20%) i średnie (20-50% przestrzeni międzyzębowej) nie powodują utraty kości, w przeciwieństwie do uznanych za duże zajmujących ponad 51% przestrzeni międzyzębowej (16).

Nawisy uzupełnień protetycznych nie tylko zwiększają masę płytki, ale także wpływają na wzrost ilości patogenów specyficznych dla chorób przyzębia. Większość rekonstrukcji z nawisającymi brzegami może być przebudowana bez całkowitej wymiany uzupełnienia, co jest uznane za standardowe postępowanie niechirurgiczne. Istnieją różne metody usuwania nawisów, specjalnie do tego celu są przystosowane kątnice typu Profin produkowane przez firmę W&H, które w trudno dostępnych obszarach uzębienia umożliwiają precyzyjne nadanie kształtu i wygładzenie powierzchni uzupełnień. Do przestrzeni międzyzębowych zaleca się użycie kątnic EVA firmy NSK.

LOKALIZACJA BRZEGU KORONY PROTETYCZNEJ

Przyjmuje się, iż podczas zabiegów klinicznych preparacji kikuta zęba, jest możliwa ocena zasięgu brzegu rekonstrukcji protetycznej, zlokalizowanego 0,5 do 1,0 mm poddziąsłowo, a dopuszczalna minimalna odległość pomiędzy brzegiem wyrostka a brzegiem korony wynosi 3,0 mm
(17), (Ryc. 6).

Szerokość biologiczna jest trudna do klinicznego wyznaczenia, dlatego punkt odniesienia dla określenia głębokości lokalizacji brzegu korony protetycznej może stanowić wolny brzeg dziąsła. Jeśli brzeg odbudowy protetycznej kończy się na wysokości lub w pobliżu brzegu wyrostka zębodołowego, niezbędne jest chirurgiczne wydłużenie korony klinicznej zęba (18). Wykazano, że preparacja poddziąsłowa w porównaniu z naddziąsłową zwiększa ryzyko krwawienia śródzabiegowego i może prowadzić do recesji dziąsłowych (19). Silness obserwując stan przyzębia powierzchni językowych 385 zębów odbudowanych za pomocą stałych uzupełnień protetycznych zauważył, że naddziąsłowe umiejscowienie brzegu korony jest bardziej korzystne niż lokalizacja poddziąsłowa (20). Takie umiejscowienie brzegu protezy stałej stanowi miejsce retencji płytki, niedostępne dla zabiegów higienicznych, także wykonywanych profesjonalnie (Ryc. 7 i 8). Należy zwracać uwagę na ochronę przyczepu nabłonkowego zarówno podczas preparacji tkanek zęba, jak i w trakcie pobierania wycisku.

PROFIL WYŁANIANIA KORONY KLINICZNEJ

W piśmiennictwie spotyka się różne poglądy na temat najbardziej korzystnego dla zachowania zdrowia przyzębia, kształtu koron protetycznych. Jedni autorzy utrzymują, że korony protetyczne powinny wiernie naśladować anatomiczny kształt zębów, inni natomiast zwracają dodatkowo szczególną uwagę na to, aby korony nie były nadmiernie wymodelowane. Część konturu korony klinicznej zęba, która rozciąga się od dna szczeliny dziąsłowej poprzez wolny brzeg dziąsła do środowiska jamy ustnej jest w piśmiennictwie anglojęzycznym definiowana jako emergence profile (21). W języku polskim brak jednoznacznego odpowiednika tego pojęcia, które proponujemy określać, jako profil wyłaniania korony klinicznej (Ryc. 9). Na powierzchni policzkowej lub językowej zęba profil ten rozciąga się od dna szczeliny dziąsłowej do największej wypukłości korony, na powierzchniach stycznych od dna szczeliny dziąsłowej przez połączenie szkliwno-cementowe do powierzchni żującej. Powierzchnia profilu wyłaniania ma kluczowe znaczenie dla zachowania prawidłowej higieny, stanowiąc potencjalne miejsce kolonizacji mikroorganizmów płytki bakteryjnej, które są przyczyną stanów zapalnych dziąsła i przyzębia. Umiejscowienie brzegu korony w strefie szerokości biologicznej zaburza równowagę mikrobiologiczną między tkankami przyzębia i zębem. Badania porównawcze konturów zębów przeprowadzone przez Crolla wykazały, iż najczęściej obserwuje się tak zwany prosty profil wyłaniania. Prowadząc dalsze obserwacje Croll zinterpretował emergence profile, jako geometryczny profil zęba niezbędny do odtworzenia podczas modelowania kształtu korony protetycznej (22). W pracowniach laboratoryjnych często modeluje się zakrzywiony profil zęba, z największą wypukłością konturu w obszarze szerokości biologicznej. Taki kształt utrudnia zabiegi higieniczne, przyczynia się do akumulacji płytki i powstawania stanów zapalnych przyzębia. Aby uniknąć tych powikłań, brzeg uzupełnienia protetycznego powinien być ukształtowany zgodnie z morfologią odbudowywanej korony klinicznej i tkanek miękkich. Osiągnięcie oczekiwanego wyniku jest możliwe dzięki znajomości anatomii wolnego brzegu dziąsła oraz zachowaniu jego indywidualnego kształtu na etapie wykonywania modelu roboczego. Niestety najczęściej zostaje on utracony w trakcie procedury laboratoryjnego wykonawstwa koron protetycznych. Przygotowanie modelu składanego, stanowiącego bazę do wykonania korony protetycznej polega między innymi na usunięciu gipsu odwzorowującego okoliczne tkanki miękkie, co pozwala na uwidocznienie brzegu preparacji tkanek twardych zęba, jednocześnie prowadząc do nieodwracalnej utraty kształtu dziąsła. Bassiouny i wsp. zaproponowali metodę uzyskania repliki tkanek miękkich z elastomeru. Tego typu „maska dziąsłowa” jest stosowana w implantoprotetyce i umożliwia otrzymania prawidłowego, indywidualnego i anatomicznego kształtu implantokorony w obrębie szerokości biologicznej (23, 24, 25). Udowodniono, że im większa wypukłość części przedsionkowych i językowych koron protetycznych, tym większa ilość płytki bakteryjnej znajduje się w okolicy brzegu przyszyjkowego (26). Zdaniem Becker i Kaldahl policzkowy i językowy kształt koron ma być płaski, szerszy o około 0,5 mm od połączenia szkliwno-cementowego, a okolice furkacji powinny mieć kształt umożliwiający zachowanie higieny (26). Według Majewskiego, nadmierne wymodelowanie wypukłości obwodowych powierzchni koron protetycznych sprzyja odkładaniu się płytki nazębnej w okolicy dziąsła, dlatego jest uzasadnione modelowanie koron o zredukowanych wypukłościach, jednak zawsze z zachowaniem kształtów anatomicznych. Nieprawidłowy kształt koron jest przyczyną urazu brodawek międzyzębowych, a także powoduje utratę fizjologicznego napięcia międzyzębowego w związku z brakiem miejsc stycznych, a pozostawienie płaskich, pionowych ścian obwodowych korony protetycznej doprowadza do uszkodzenia dziąseł i stanów zapalnych w wyniku urazów powodowanych przez kęsy pokarmowe (27).

CHIRURGICZNE WYDŁUŻENIE KORONY

Do naruszenia szerokości biologicznej może dochodzić podczas odbudowy protetycznej zębów złamanych lub głęboko zniszczonych przez próchnicę. Poddziąsłowe zniszczenie zęba jest wskazaniem do wydłużenia korony klinicznej przed przystąpieniem do leczenia odtwórczego, umożliwiając uzyskanie wystarczającej ilości tkanek twardych, niezbędnej do naddziąsłowej lokalizacji brzegu korony protetycznej. Nieprawidłowe zaplanowanie zabiegu wydłużenia korony może wywołać niepożądany efekt estetyczny, np. recesję dziąsła, zwłaszcza w odcinku przednim (6). Głęboka próchnica lub brak struktur zęba zmusza niejednokrotnie do usunięcia tkanki kostnej w takiej ilości, która zapewni uzyskanie odpowiedniej odległości brzegu odbudowy protetycznej od brzegu kostnego (28).

Koronę kliniczną zęba można wydłużyć metodami chirurgicznymi, takimi jak: gingivectomia, dowierzchołkowe przesunięcie płata śluzówkowego (PDP – przesunięcie dowierzchołkowe płata) oraz dowierzchołkowe przesunięcie płata połączone z modelowaniem kości wyrostka zębodołowego (PDP z osteotomią). Zabiegi te są rzadko wykonywane oddzielnie (2), (Ryc. 10 i 11). Wydłużenie korony klinicznej uzyskuje się również poprzez ekstruzję zębów metodami ortodontycznymi lub skojarzonymi chirurgiczno-ortodontycznymi. Przeważa pogląd, że minimalna wymagana odległość od kości wyrostka do brzegu odbudowy protetycznej po zabiegu wydłużenia korony powinna wynosić 3,0 mm (29). W tym wymiarze zawiera się 1,0 mm przyczepu łącznotkankowego, 1,0 mm przyczepu nabłonkowego oraz 1,0 mm głębokości szczeliny dziąsłowej. Istnieją indywidualne różnice w podawanych wymiarach, dlatego jest wskazane pozostawienie podczas planowania lokalizacji brzegu korony protetycznej odległości większej niż 3,0 mm od brzegu wyrostka. Wagenberg i wsp. sugerują odległość nawet 5,0 mm od brzegu kości wyrostka zębodołowego do brzegu odbudowy protetycznej (30). Częstym problemem podczas zabiegu jest trudność precyzyjnego wyznaczenia miejsca, w którym planuje się umiejscowienie brzegu odbudowy protetycznej. Dlatego istotna jest współpraca chirurga – periodontologa i protetyka przed zabiegiem. Jeśli planuje się wykonanie wypełnienia amalgamatowego lub kompozytowego, bądź wkładu koronowego, jest wskazane pozostawienie 4,0 mm odległości między brzegiem odbudowy i wyrostka. Tam gdzie zaplanowano wykonanie uzupełnienia na wkładach koronowo-korzeniowych, powinno się pozostawić 5,0-6,0 mm zęba odsłoniętego nad brzegiem zębodołu. To pozwala na uzyskanie 4,0 mm od brzegu wyrostka do brzegu odbudowy. Dla zębów zakwalifikowanych pod filary koron protetycznych, w przypadkach złamania lub próchnicy na wysokości dziąsła, powinno się uzyskać ekspozycję minimum 4,0 mm tkanek zęba, aby zapewnić właściwą retencję korony protetycznej (6), (Ryc. 12 i 13).

LOKALIZACJA BRZEGU PRZYDZIĄSŁOWEGO W ODNIESIENIU DO REJONU PRZESTRZENI BIOLOGICZNEJ

Wiadomo, że umiejscowienie brzegu odbudowy protetycznej w obrębie strefy szerokości biologicznej stwarza niebezpieczeństwo powstania stanu zapalnego dziąsła i utraty tkanek przyzębia. Odpowiada za to reakcja zapalna powodowana występowaniem płytki bakteryjnej na poddziąsłowo umiejscowionym brzegu korony protetycznej. Zmiany te manifestują się klinicznie pogłębieniem szczeliny dziąsłowej lub recesją. Kierunek procesu patologicznego jest uzależniony od zastanego fenotypu dziąsła. U pacjentów z fenotypowo cienkim dziąsłem, naruszenie szerokości biologicznej może doprowadzić do powstania recesji dziąsła, a u osób z grubym fenotypem dziąsła, nastąpi jego przerost.

Opinie na temat umiejscowienia brzegu odbudowy protetycznej w stosunku do szerokości biologicznej są oparte na obserwacjach klinicznych oraz interpretacji badań doświadczalnych. Na tej podstawie przyjmuje się, że 3,0 mm odległość pomiędzy brzegiem wyrostka zębodołowego a brzegiem korony protetycznej stanowi zalecaną wielkość w planowaniu leczenia odtwórczego. Poddziąsłowe umiejscowienie granicy korony protetycznej skutkuje ryzykiem uszkodzenia aparatu zawieszeniowego zęba i powstania stanu zapalnego. Załączone fotografie obrazują występowanie takich powikłań (Ryc. 14-18).

Umiejscowienie brzegu przydziąsłowego uzupełnienia protetycznego jest zdeterminowane następującymi czynnikami: estetyką, retencją, próchnicą korzenia lub recesją dziąsła. Mimo że periodontolodzy preferują odsunięcie brzegu korony protetycznej od tkanek miękkich, jest jednak zrozumiałe, że w wielu przypadkach postulat ten nie może być spełniony. Współczesna protetyka dopuszcza 3 możliwości lokalizacji brzegu korony protetycznej: nad-, do- i poddziąsłową (27). Położenie naddziąsłowe zapewnia optymalną kontrolę brzegu korony oraz niewystępowanie drażnienia przyzębia brzeżnego. Jest to wskazane w obszarach niewidocznych zewnątrzustnie, tj. w odcinkach bocznych szczęki i żuchwy oraz w odcinku przednim od strony językowej i podniebiennej (Ryc. 2). Dodziąsłowe położenie brzegu korony nieznacznie ogranicza kontrolę przydziąsłową i jest stosowane w odcinkach widocznych zewnątrzustnie (Ryc. 2). Korony z brzegiem poddziąsłowym stanowią rozwiązanie najbardziej estetyczne, a jednocześnie najtrudniejsze dla kontroli brzegu korony (31), (Ryc. 2). Są stosowane w odcinku przednim ze wskazań estetycznych, w odcinkach bocznych w razie występowania ubytków przyszyjkowych pochodzenia próchnicowego i niepróchnicowego, w nadwrażliwości korzeni. W obszarze niewidocznym zewnątrzustnie, brzeg korony powinien znajdować się naddziąsłowo na całym obwodzie zęba, w miejscu widocznym może być zlokalizowany wewnątrz szczeliny dziąsłowej, zgodnie z jej przebiegiem, na powierzchniach stycznych dodziąsłowo, a naddziąsłowo na powierzchniach podniebiennych. Nie powinno przy tym dochodzić do uszkodzenia struktur przyzębia. Wymaga to wiedzy na temat rozmiaru i lokalizacji przestrzennej szerokości biologicznej (32).

PODSUMOWANIE

1. Naruszenie wymiaru szerokości biologicznej skutkuje powstaniem stanów zapalnych okolicznych tkanek i utratą struktur kostnych.

2. Jeśli pozwalają na to względy estetyczne, najbardziej korzystne jest naddziąsłowe umiejscawianie brzegu odbudowy protetycznej.

3. W widocznych zewnątrzustnie odcinkach łuku zębowego dopuszczalne jest umiejscowienie brzegu korony protetycznej około 0,5 do 1,0 mm poniżej brzegu dziąsłowego.

4. Nawisające brzegi uzupełnień protetycznych w obrębie szerokości biologicznej są czynnikiem jatrogennym dla tkanek przyzębia.

5. Istotne znaczenie dla zdrowia tkanek przyzębia na tzw. profil wyłaniania (ang. emergence profile), czyli kształt konturu korony klinicznej w strefie szerokości biologicznej.

6. W przypadkach gdy istnieje ryzyko naruszenia szerokości biologicznej, jest wskazane chirurgiczne wydłużanie korony klinicznej w ramach przygotowania do leczenia protetycznego.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Wichrowska K., Biskupski T.: Rola „szerokości biologicznej” w stomatologii odtwórczej. Prot. Stom.; 2006, 2, 98-104.

2.     Jurczyński W., Żarow M.: Stomatologia zachowawcza a periodontologia: wypełnienia pośrednie wykonywane w przypadku ubytków poddziąsłowych na powierzchniach stycznych zębów bocznych. Quintessence 2005; 6 :356-360.

3.     Garguilo A.W. i wsp.: Dimensions and Relationship of the Dentogingival Junction in Humans. J.Periodontol. 1961; 32: 261-267.

4.     Oakley E. i wsp.: Formation of the biologic width following crown lenghtening in nonhuman primates. Int. J. Periodont. Rest. Dent. 1999; 19, 6: 529-541.

5.     Bensimon G. C.: Surgical crown-lenghtening procedure to enhance esthetics. Int. J. Periodont. Rest. Dent. 1999; 19, 4, 3: 32-341.

6.     Padbury A. J. R. i wsp.: Interactions between the gingiva and the margin of restorations. J. Clin. Periodont. 2003; 30: 379-385.

7.     Maynard J. G. i wsp.: Physiologic dimensions of the periodontium significant to the restorative margin. Int. J. Periodont. 1979; 50: 170-174.

8.     Vacek J. S. i wsp.: The dimensions of the human dento-gingival junction. Int. J. Periodont. Rest. Dent. 1994; 14: 154-165.

9.     Newcomb G.: The relation between the location of subgingival crown margins and gingival inflammation. J. Periodont. Rest. Dent. 1974; 45: 151-154.

10.     Parma-Benfenati S. i wsp.: The effect of restorative margins on the postsurgical development and nature of the periodontium. Part II. Anatomical considerations. Int. J. Periodont. Rest. Dent. 1986;  6: 65-75.

11.     Tal H. i wsp.: Periodontal response to long-term abuse of the gingival attachement by supracrestal amalgam restorations. J. Clin. Periodont. 1989; 16: 654-659.

12.     Gunay H. i wsp.: Placement of the preparation line and periodontal health – a prospective 2-year clinical study. Int. J. Periodont. Rest. Dent.  2000; 20: 171-181.

13.     Brunsvold  M. A., Lane J. J.: The prevalence of overhanging  dental restorations and their relationship to periodontal distance. J. Clin. Periodont. 1990; 17: 67-72.

14.     Gilmore N., Sheiham A.: Overhanging dental restorations and periodontal distanse. J. Periodont. 1971; 42, 8: 1222.

15.     Highfield J. E., Powell R. N.: Effects of removal of posterior overhanging metalic margins of restorations upon the periodontal tissues. J. Clin. Periodont. 1978; 5: 169-181.

16.     Jeffcoat M. K., Howell T. H.: Alveolar bone destruction due to overhanging amalgam in periodontal disease. 1980; 51: 599-602.

17.     Nevins M. i wsp.: The intracervicular restorative margin, the biologic width, and the maintenance of the gingival margin. Int. J. Periodont. Rest. Dent. 1984; 3: 31-49.

18.     Block P.: Restorative margin and periodontal health. A new look at an old perspective. J. Prost. Dent. 1981; 57: 683-689.

19.     Orkin D.A.: The relationship of the position of crown margins to gingival health. J. Prost. Dent. 1987; 57: 421-442.

20.     Silness J.: Fixed prosthodontics and periodontal health. Dent. Clin. N. Am. 1980; 24: 317-329.

21.     Croll B. M.: Emergence profiles in natural tooth contour. Part I. Photographic observations. J. Prost. Dent. 1989; 62:4-10.

22.     Croll B. M.: Emergence profiles in natural tooth. Part II. Clinical considerations. J. Prost. Dent. 1990; 63(4): 374-379.

23.     Reeves W.: Restorative margin placement and periodontal health. J. Prost. Dent. 1991; 66, 6: 733-735.

24.     Bassiouny M. i wsp.: Establishing the gingival emergence profile of restorations by using a resilient gingival replica. J. Prost. Dent. 1996; 76: 386-389.

25.     Yuodelis R. A. i wsp.: Facial and lingual contours of artificial complete crown restorations and their effects on the periodontium. J. Prost. Dent. 1973; 29, 61.

26.     Becker C. M., Kaldahl W. B.: Current theories on crown contour, margin placement, and pontic design. J. Prost. Dent. 1981; 45: 268-277.

27.     Majewski S. W.: Rekonstrukcja zębów uzupełnieniami stałymi. Wydawnictwo Fundacji Rozwoju Protetyki, Kraków 2005.

28.     Allen E.P.: Surgical crown lengthening for furcation and esthetics. Dent. Clin. N. Am. 1993; 37: 163-179.

29.     Bragger U. i wsp.: Surgical crown lenghtening of the clinical crown. J. Clin. Periodont. 1992; 19: 58-63.

30.     Wagenberg B. D. i wsp.: Exposing adequate tooth structure for restorative dentistry. Int. J. Periodont. Rest. Dent. 1989; 5: 321-332.

31.     Rumińska M., Zarzecka J.: Współczesne metody odbudowy protetycznej zębów leczonych kanałowo – przegląd piśmiennictwa. Implantoprotetyka 2007; tom VIII, 3(28), 33-36.

32.     Wolf H., Edith M., Rateitschak K.:  Periodontologia. Wyd. polskie pod red. Z. Jańczuka 2006 Wyd. Czelej Sp. z o.o., Rozdz. Perioprotetyka 2.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Jolanta Loster
Katedra Protetyki
Stomatologicznej
Instytutu Stomatologii UJ CM
31-155 Kraków
ul. Montelupich 4.
e-mail: joloster@mp.pl

Pracę nadesłano: 24.02.2011 r.
Przyjęto do druku: 26.05.2011 r.