Pierwsze doniesienia o potrzebie oczyszczania powierzchni stycznych zębów pochodzą z XVIII wieku. Ich autorem był Levi Parmly uznawany obecnie za twórcę nitki dentystycznej. Uważał, że należy usuwać resztki jedzenia z miejsc do których szczotka do zębów nie ma dostępu. Od 19 wieku produkowano nitki dentystyczne wykonane z jedwabiu. Natomiast po II wojnie światowej upowszechniono stosowanie nylonowych nitek dentystycznych (1).

Nici lub taśmy dentystyczne (zębowe) są obecnie nieodzownym elementem codziennej higieny jamy ustnej. W ofercie można otrzymać nitki woskowane lub niewoskowane, nasączone środkami zapachowymi, takimi jak mięta, a także fluorem i środkami bakteriobójczymi (2). Usuwanie płytki z przestrzeni międzyzębowych jest ważnym elementem utrzymania zdrowego przyzębia brzeżnego, zapobiegania chorobom przyzębia i ochrony przeciwpróchnicowej. Niestety szczotkowanie zębów nie jest skuteczne w usuwaniu płytki na powierzchniach stycznych. W związku z tym pacjenci muszą stosować dodatkowe akcesoria, takie jak nici dentystyczne, wykałaczki drewniane lub gumowe, szczoteczki międzyzębowe. Nie ma jednej metody, która służy wszystkim pacjentom. Według American Dental Association nić dentystyczna może aż w 80% usunąć płytkę z przestrzeni międzyzębowych i w ten sposób mieć korzystny wpływ na profilaktykę próchnicy i choroby przyzębia. Natomiast trudności mogą sprawić umiejętności pacjenta do prawidłowego usuwania płytki, jak i jego motywacja do konsekwentnego działania, zwłaszcza gdy zęby są ciasno ułożone w łuku (3). Badania oceniające skuteczność nitkowania dają różne wyniki – od 40% redukcji próchnicy do braku efektu przeciwpróchnicowego. Natomiast uważa się, że profesjonalne nitkowanie zębów u dzieci i młodzieży przyczynia się w większym stopniu do redukcji próchnicy niż nitkowanie samodzielne (2, 4).

Aby ocenić rodzaj szczepów bakterii zasiedlających oczyszczane i nieoczyszczane przestrzenie międzyzębowe Corby i wsp. (5) przeprowadzili  badanie u bliźniąt. Pacjenci  w wieku między 12 a 21 lat mieli za zadanie, oprócz regularnego szczotkowania zębów, używać lub nie nici dentystycznej. Po dwóch tygodniach niestosowania nici dentystycznej wyizolowano szczepy bakterii odpowiedzialne za choroby przyzębia i próchnicę, takie jak Treponema denticola, Porphyromonas gingivalis, Tannerella forsythia, Prevotella intermedia, Aggregatibacter actinomycetemcomitans, Streptococcus mutans. Natomiast liczba ich była znacząco mniejsza, gdy płytka z powierzchni proksymalnych była usuwana za pomocą nici zębowych.

Ze względu na możliwości stosowania różnych akcesoriów do oczyszczania powierzchni stycznych zębów w dostępnym piśmiennictwie można znaleźć badania, których celem było porównanie skuteczności nici zębowych, wykałaczek, szczoteczek międzyzębowych oraz irygacji wodnej (6, 7, 8). W badaniach szwedzkich dotyczących stosowania nitki dentystycznej wzięło udział 500 dentystów, 500 higienistek i 1000 pacjentów. Okazało się, że higienistki  dokładniej przekazywały informacje o czyszczeniu przestrzeni międzyzębowych niż lekarze. W pierwszej kolejności informowały dzieci i młodzież o metodach zapobiegania próchnicy, a także osoby starsze o konieczności profilaktyki chorób przyzębia. Użycie nici dentystycznej w grupie badanej różniło się od 2% do 42% i dominowało u ludzi młodych. Natomiast w badaniu klinicznym mającym na celu ocenę usunięcia płytki z przestrzeni międzyzębowych najskuteczniejsze okazały się szczoteczki międzyzębowe – 83%, wykałaczki – 74% i nici dentystyczne – 73% (6).  Kolejne badanie miało na celu porównanie skuteczności oczyszczania przestrzeni międzyzębowych za pomocą nici dentystycznej i szczoteczek międzyzębowych u pacjentów cierpiących na umiarkowane do ciężkiego zapalenie przyzębia. Oprócz codziennego szczotkowania zębów stosowali obie dodatkowe metody, każdą po jednej stronie uzębienia. Po 6 tygodniach oceniono efekty i okazało się, że zdecydowanie większa redukcja płytki i zmniejszenie głębokości kieszonek dziąsłowych nastąpiła w przypadku stosowania szczoteczek międzyzębowych. Natomiast zmniejszenie krwawienia z dziąseł obliczone za pomocą wskaźnika krwawienia było podobne w obu przypadkach. Pacjenci więcej problemów mieli ze stosowaniem nitki dentystycznej i preferowali używanie szczoteczek międzyzębowych (7).  Następne badanie porównywało skuteczność irygacji wodnej i oczyszczania szczotką tradycyjną i elektryczną ze szczotkowaniem ręcznym i stosowaniem nitki dentystycznej oraz wpływ tych zabiegów na zmniejszanie krwawienia z dziąseł, zapalenie dziąseł i redukcję płytki międzyzębowej. Zalecono szczotkowanie zębów dwa razy dziennie przez 2 minuty, a irygację i nitkowanie przeprowadzano raz dziennie. Wyniki ujawniły, że szczotkowanie ręczne i stosowanie nici dentystycznej było najmniej skuteczne w porównaniu ze szczotkowaniem szczotką elektryczną lub ręczną i irygacją w redukcji krwawienia i stanu zapalnego dziąseł (8).

Używanie nici dentystycznych może sprawiać trudności, ponieważ należy je nawinąć odpowiednio na palce, dlatego też są dostępne specjalne trzymadełka. W trwającym 2 miesiące badaniu Kleber i wsp. (9) sprawdzali stosowanie nici dentystycznej za pomocą 2 technik: za pomocą rąk i specjalnego trzymadełka. Aż 70% pacjentów preferowało stosowanie specjalnego trzymadełka, chociaż z klinicznego punktu widzenia efekty usuwania płytki z przestrzeni były takie same w obu metodach. Połowa pacjentów, którzy wcześniej nie stosowali nitkowania zadeklarowała, że będzie nitkować regularnie dalej po zakończonym badaniu, a wśród nich 85% preferowało stosowanie trzymadełka. Kolejne badanie miało na celu porównanie nitkowania ręcznego z nitkowaniem za pomocą urządzenia Quik Floss w usuwaniu płytki i redukcji zapalenia dziąseł. Po 30 dniach obserwacji nie stwierdzono różnic znamiennych statystycznie po obliczeniu wskaźników płytki (PI), dziąsłowego (GI), krwawienia (BI) niezależnie od tego jakie urządzenia stosowano do nitkowania (10).

W celu zwiększenia skuteczności działania nici zębowych nasączano je środkami bakteriobójczymi i przeciwpróchnicowymi (11, 12, 13, 14). Przeprowadzono badania w których nić dentystyczna była nasączona fluorkiem cynawy (SnF2). Pobierano próbki śliny przed nitkowaniem i zaraz po zabiegu. Okazało się, że w ciągu 30 minut poziom jonów fluorkowych był wyższy w próbkach śliny po stosowaniu nitki dentystycznej nasączonej SnF2, ale po 60 minutach wyrównywał się i był taki sam jak przed nitkowaniem. Wysunięto wniosek, że fluor może być uwalniany do śliny przyczyniając się do profilaktyki próchnicy (11). Celem kolejnego badania było porównanie skuteczności profesjonalnego nitkowania powierzchni stycznych z użyciem żelu z NaF i SnF2 aplikowanych 4 razy w ciągu roku. W badaniu, które trwało 3 lata wzięło udział około 200 nastolatków. Największy przyrost próchnicy był w grupie placebo, a najmniejszy w grupach z NaF i SnF2. Autorzy sugerują, że profesjonalne nitkowanie z aplikacją żeli z zawartością fluorków  może być skuteczną metodą profilaktyki próchnicy u dzieci w wieku szkolnym (12).

W innym badaniu wzięło udział około 120 dzieci w wieku 4 lat. Celem była ocena skuteczności stosowania żelu z chlorheksydyną aplikowanego podczas nitkowania powierzchni stycznych. Badanie kontrolne po 3 latach wykazało nieznacznie większą skuteczność nitkowania z chlorheksydyną w porównaniu z nitkowaniem bez dodatków (13). W podobnym badaniu przeprowadzonym przez tych autorów uczestniczyło 220 dzieci w wieku 12 lat. Celem była ocena liczby szczepów Streptococcus mutans w ślinie po zastosowaniu żelu z chlorheksydyną na  nitce dentystycznej i porównanie jej z wynikami grupy używającej nitki bez dodatków i grupą kontrolną. Po 3 latach oceniono przyrost próchnicy na powierzchniach stycznych w grupie z chlorheksydyną jako mniejszy niż w grupie tylko nitkującej. U 44% dzieci z grupy z chlorheksydyną i 32% z grupy nitkującej nie wykryto nowych ubytków próchnicowych na powierzchniach stycznych w czasie trwania badania, natomiast stwierdzono 18% nowo utworzonych ubytków w grupie kontrolnej. Okazało się także, że liczba szczepów bakterii S. mutans nie różniła się statystycznie między badanymi grupami (14).

PODSUMOWANIE

Przyjmując, że ząb ma 5 powierzchni, z czego szczotką do zębów można oczyścić tylko 3 z nich, czyli około 60%, to wydaje się wskazane stosowanie dodatkowych akcesoriów, które pomogą oczyścić pozostałe 40% powierzchni stycznych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Jardim J. J.,  Alves L. S.,  Maltz M.: The history and global market of oral home-care products. Braz. Oral Res. 2009; 23: 17-22.

2.    Pod redakcją Piątowskiej D.: Kariologia współczesna. Postępowanie kliniczne. Med. Tour Press International 2009.

3.    Warren P. R., Chater B. V.: An overview of established interdental cleaning methods. J. Clin. Dent. 1996; 7: 65-9.

4.    Hujoel P. P, Cunha-Cruz J., Banting D. W., Loesche W. J.: Dental flossing and interproximal caries: a systematic review. J. Dent. Res. 2006; 85, 4: 298-305.

5.    Corby P. M., Biesbrock A., Bartizek R., Corby A. L., Monteverde R., Ceschin R., Bretz W. A.: Treatment outcomes of dental flossing in twins: molecular analysis of the interproximal microflora. J. Periodontol. 2008; 79, 8: 1426-33.

6.    Särner B., Birkhed D., Andersson P., Lingström P.: Recommendations by dental staff and use of toothpicks, dental floss and interdental brushes for approximal cleaning in an adult Swedish population. Oral Health Prev. Dent. 2010; 8: 185-94.

7.    Christou V., Timmerman M. F., Van der Velden U., Van der Weijden F. A.: Comparison of different approaches of interdental oral hygiene: interdental brushes versus dental floss. J. Periodontol. 1998; 69, 7: 759-64.

8.    Barnes C. M., Russell C. M., Reinhardt R. A., Payne J. B., Lyle D. M.: Comparison of irrigation to floss as an adjunct to tooth brushing: effect on bleeding, gingivitis, and supragingival plaque. J. Clin. Dent. 2005; 16: 71-7.

9.    Kleber C. J., Putt M. S.: Formation of flossing habit using a floss-holding device. J. Dent. Hyg. 1990; 64: 40-3.

10.    Carter-Hanson C., Gadbury-Amyot C., Killoy W.: Comparison of the plaque removal efficacy of a new flossing aid (Quik Floss) to finger flossing. J. Clin. Periodontol. 1996; 23: 873-8.

11.    Flatt C. C., Warren-Morris D., Turner S. D., Chan J. T.: Effects of a stannous fluoride-impregnated dental floss on in vivo salivary fluoride levels. J. Dent. Hyg. 2008; 82: 19-22.

12.    Gisselsson H., Birkhed D., Emilson C. G.: Effect of professional flossing with NaF or SnF2 gel on approximal caries in 13-16-year-old schoolchildren. Acta Odontol. Scand. 1999; 57: 121-5.

13.    Gisselsson H., Birkhed D., Björn A. L.: Effect of a 3-year professional flossing program with chlorhexidine gel on approximal caries and cost of treatment in preschool children. Caries Res. 1994; 28: 394-9.

14.    Gisselsson H., Birkhed D., Björn A. L.: Effect of professional flossing with chlorhexidine gel on approximal caries in 12- to 15-year-old schoolchildren. Caries Res. 1988; 22: 187-92.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Ewa Rodakowska
Zakład Stomatologii
Zachowawczej UM
ul. M. Skłodowskiej-Curie 24A
15-276 Białystok
e-mail: ewarodakowska@interia.pl

Pracę nadesłano: 06.02.2011 r.
Przyjęto do druku: 28.06.2011 r.