Guma do żucia została opatentowana w 1869 roku przez dra W. F. Semple, ale najwcześniejsze przykłady żucia „dla przyjemności” pochodzą ze starożytnej Grecji, a później ze Środkowego Wschodu, zwyczaj ten był także popularny wśród Majów w pierwszych wiekach naszej ery. Żucie gumy jest częścią kultury amerykańskiej i zostało również spopularyzowane w Europie podczas

II wojny światowej. Guma do żucia składa się z bazy, substancji słodzącej, smaku i zapachu. Obecnie większość gum słodzi się za pomocą substytutów cukru, takich jak alkohole cukrowe (polyole, cukrole), sztucznych słodzików lub mieszaniną tych składników (1).

Jedną z metod kontroli próchnicy może być zamiana cukrów, które ulegają fermentacji   na substytuty, które jej nie podlegają. Substytuty używane w gumie do żucia i innych słodyczach określanych jako „sugar free”(bez cukru) to polyole, które są substancjami niskokalorycznymi. Należą do nich sorbitol, heksanol, ksylitol i pentatol występujący w naturze. Alkohole cukrowe należą do niekariogennych, bo nie są metabolizowane wcale albo  bardzo wolno w płytce nazębnej. Streptococcus mutans nie metabolizuje ksylitolu jest on jednak absorbowany i akumulowany wewnątrzkomórkowo. Współzawodniczy z sacharozą w procesach metabolicznych komórki bakteryjnej powodując zamiast produkcji energii jej stratę i w efekcie śmierć komórki, redukując w ten sposób liczbę bakterii (1, 2).

Żucie gumy po posiłkach zwiększa i stymuluje przepływ śliny, oczyszcza jamę ustną z resztek pokarmu. Ślina jest nasycona  dwuwęglanami co w efekcie podwyższa pH płytki, które jest niskie po posiłkach i wzmacnia pojemność buforową. Stymulowana żuciem ślina jest w stanie przesycenia minerałami co wzmaga remineralizację. Należy podkreślić, że w przypadku żucia gumy z cukrem efekt ten nie występuje. Istniały doniesienia wskazujące, że żucie gumy może redukować zapalenie dziąseł lub mieć korzystny wpływ na zmniejszenie odkładania się płytki nazębnej, zwłaszcza na powierzchniach stycznych i 1/3 powierzchni przydziąsłowych koron, ale dowody na to były mało przekonujące (3).

Guma do żucia stanowi pewnego rodzaju bazę, do której dodawano różne substancje, np.: wapń, chlorheksydynę, fluorki, mocznik, węglany, substytuty cukru, a także składniki lecznicze, takie jak:  nikotyna, aspiryna, metadon, środki przeciw chorobie lokomocyjnej, preparaty przeciwgrzybicze, kofeina i witaminy (1).

Guma do żucia stymuluje przedłużone wydzielanie śliny a dołożenie substytutów cukru – sorbitolu lub ksylitolu może przynieść dodatkowe korzyści przeciwpróchnicowe. Obie substancje nie fermentują pod wpływem bakterii jamy ustnej, ponadto ksylitol jest uznawany za środek niekariogenny. Wprawdzie sorbitol wolno fermentuje w roztworach pod wpływem Streptococcus mutans, ale jak składnik gumy do żucia nie powoduje spadku pH płytki nazębnej. Sorbitol i ksylitol wykazują podobne korzyści w promowaniu demineralizacji co wykazały badania in situ. Natomiast badania kliniczne sugerują większe działanie przeciwpróchnicowe gumy z ksylitolem niż z sorbitolem. Oczywiście obie gumy mają znacznie korzystniejsze działanie niż gumy do żucia z cukrem (4).

Substytuty cukru – polyole dostarczają mniej kalorii niż sacharoza lub fruktoza, są także mniej słodkie. Do najlepiej poznanych należą ksylitol i sorbitol. Sorbitol jest uważany za niekariogenny, a ksylitol ma zdolność redukcji Streptococcus mutans. Gumy z ksylitolem są uznawane za najbardziej skuteczne w redukcji próchnicy, bardziej niż mieszanina ksylitolu i sorbitolu lub sam sorbitol (5). Ksylitol występuje w małych ilościach w owocach i warzywach, jest używany do słodzenia produktów uznawanych za pozbawione cukru. Skutkiem ubocznym przedawkowania ksylitolu i innych polyoli jest biegunka osmotyczna (1).

Pierwsze, bardzo obiecujące  badania nad ksylitolem w celu wprowadzenia go do produkcji żywności rozpoczęły się w latach 60. XX wieku. Brało w nich udział 125 wolontariuszy, którzy przez 2 lata spożywali specjalnie przygotowane produkty słodzone tylko ksylitolem. W badaniu kontrolnym  prawie nie stwierdzono nowych ubytków próchnicowych  w porównaniu z grupą kontrolną z dietą zawierającą sacharozę (7 ubytków) i z dietą z fruktozą (4 ubytki). Zdiagnozowano tylko odwapnienia szkliwa na powierzchniach gładkich (6).

Ksylitol jest uważany za skuteczny i bezpieczny środek kariostatyczny w walce z próchnicą do codziennego użycia. Według piśmiennictwa powinno się stosować minimalnie 5 do 6 gramów 3 razy dziennie w postaci gumy do żucia lub cukierków, aby osiągnąć efekty potwierdzone klinicznie. Ksylitol jest środkiem antybakteryjnym o udowodnionym działaniu polegającym na redukcji Streptococcus mutans (1).

Badania Alanen i wsp. (7) dzieci w wieku 10 lat udowodniły, że ksylitol podawany w dawkach podzielonych 5 g 3 razy dziennie powoduje redukcję próchnicy od 35 do 60% w porównaniu z grupą kontrolną. Badacze zwrócili uwagę, że redukcja próchnicy występowała niezależnie od tego, czy dzieci otrzymywały cukierki z ksylitolem czy też gumę do żucia. Próbowano również stosować mniejsze dawki ksylitolu, aby sprawdzić czy są też skuteczne w redukcji próchnicy. Honkala i wsp. (8) porównali grupę dzieci otrzymujących 3 razy dziennie po jednym cukierku z ksylitolem (1,9 g) z grupą kontrolną i uzyskali redukcję próchnicy. Takiego wyniku nie potwierdziły badania Oscarson i wsp. (9), w którym dzieci przez 2 lata również przyjmowały niskie dawki ksylitolu (0,5 g do 1,0 g). Badanie nie przyniosło oczekiwanych rezultatów prawdopodobnie dlatego, że intensywność próchnicy  zębów mlecznych w badaniu wstępnym i kontrolnym była mniejsza od 1 i się prawie nie zmieniła.

Półroczne badania Milgrom i wsp. (10) miały ocenić działanie większych dawek ksylitolu w gumie do żucia 3,4 -10,3 g dziennie na poziom S. mutans w płytce. Wyniki pokazały, że wraz ze wzrostem dawki wzmaga się redukcja próchnicy, ale tylko do poziomu plateau między 6,9 a 10,3 g/dziennie. Na podstawie piśmiennictwa stwierdzono (11), że najlepsze wyniki terapeutyczne uzyskuje się przy spożyciu dziennym od 5 do 10 g w dawkach podzielonych. Inne badania wykazały, że żucie gumy z ksylitolem przez matki nowo narodzonych i małych dzieci może opóźnić zasiedlanie jamy ustnej przez S. mutans i rozwój próchnicy (12).

Drobnoustroje próchnicotwórcze nie metabolizują ksylitolu (13), a jego spożycie nie obniża pH płytki. Ponieważ nie spada pH płytki, demineralizacja szkliwa jest powstrzymana i nie następuje proliferacja bakterii, co stanowi przyczynę wzmocnienia remineralizacji. Badania dowodzą, że stałe spożywanie gumy do żucia z ksylitolem zmniejsza akumulację płytki na powierzchni zębów (14, 15), ma działanie hamujące wzrost Streptococcus mutans. Przeprowadzono także badania porównujące skuteczność przeciwpróchnicową gum do żucia z ksylitolem i sorbitolem oraz mieszanin obu substancji (16). W profilaktyce próchnicy najbardziej skuteczna okazała się, po 40 miesiącach badań, guma do żucia z ksylitolem. Kolejne badanie (17) trwające 2 lata przeprowadzono w grupie 500 dzieci 6-letnich, które żuły gumę z ksylitolem lub z sorbitolem 5 razy przez 5 minut podczas pobytu w szkole. Guma do żucia z ksylitolem okazała się nieco skuteczniejsza niż z sorbitolem, a obie były bardziej wydajne w redukcji próchnicy w porównaniu z grupą kontrolną. Natomiast w innych badaniach (18) nie odnotowano różnic znamiennych statystycznie w grupach dzieci żujących gumę z ksylitolem lub sorbitolem.

Sorbitol, dodawany do słodzenia gum do żucia, jest w  60%  tak słodki jak sacharoza i tańszy od ksylitolu, więc często występuje w różnych produktach. Natomiast jest mniej skuteczny w kontroli próchnicy, ale ma tę przewagę nad cukrem, że w małych dawkach nie obniża pH płytki do poziomu demineralizacji szkliwa (13). Wydaje się, że sorbitol powinien być uważany raczej za substancję niskokariogenną niż niekariogenną ze względu na to, że w dużych ilościach (więcej niż 2 kawałki gumy dziennie) zwiększa jednocześnie i produkcję kwasów w płytce, i liczbę bakterii, które go rozkładają (13). Sorbitol w roztworach może być wolno fermentowany przez Streptococcus mutans. Trudno ocenić czy na remineralizację wpływa bardziej żucie gumy z sorbitolem, czy też sam proces żucia i zwiększone wydzielanie śliny. Przeprowadzono wiele badań mających na celu ocenę wpływu substancji słodzących na rozwój próchnicy. Dwuletnie badania węgierskie (19) przeprowadzone w grupie około 600 dzieci w wieku 8-13 lat, które żuły gumę z sorbitolem przez 20 min 3 razy dziennie po posiłku dowiodły redukcję próchnicy na poziomie 38,7%. Znacznie większe badania, obejmujące około 3000 dzieci, przeprowadzono w Ameryce Środkowej (20). Uzyskane wyniki były, w porównaniu z grupą kontrolną, dużo gorsze. Po trzech latach żucia gumy z sorbitolem 3 razy dziennie okazało się, że wśród badanych dzieci było tylko o 8% mniej ubytków próchnicowych, zębów usuniętych lub wypełnionych niż w grupie kontrolnej.

Odmienne zdanie ma inny badacz Stookey (21), który dowodzi, że to właśnie stymulowane wydzielanie śliny pod wpływem żucia gumy ma działanie oczyszczające jamę ustną, wypłukując resztki pokarmowe, zmieniając pH, neutralizujące kwasy płytki nazębnej. Uważa on, że żucie gumy bez cukru po każdym posiłku bardziej zmniejsza próchnicę niż jakakolwiek substancja do niej dodana.

Trudno więc jednoznacznie stwierdzić czy to składnik dodany do gumy do żucia ma działanie prewencyjne, czy też pobudzenie wydzielania śliny z jej korzystnymi następstwami. Dane z badań zalecają żucie gumy z ksylitolem 3 do 5 razy dziennie przez minimum 3 minuty, aby zahamować akumulację płytki nazębnej i sugerują, że guma z ksylitolem a w mniejszym stopniu z sorbitolem może stanowić element codziennej profilaktyki przeciwpróchnicowej (13).

PODSUMOWANIE

Guma do żucia zawierająca substancje wpływające na zwiększenie profilaktyki próchnicy, ze względu na swą dużą popularność wśród dzieci, młodzieży i dorosłych, jest doskonałym sposobem na codzienną dbałość o higienę jamy ustnej.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO   

1.    Kiet A. Ly., Milgrom P., Rothen M.: The potential of dental-protective chewing gum in oral health interventions. JADA 2008; 139: 553-563.

2.    Milgrom P., Kiet. A. Ly., Rothen M.: Xylitol and its vechicles for Public health needs. Adv. Dent. Res. 2009; 21: 44-47.

3.    Imfeld T.: Chewing gum: facts and fiction – a review of gum-chewing and oral health. Crit. Rev Oral. Biol. Med. 1999; 10, 3: 405-419.

4.    Edgar W. M.: Sugar substitutes, chewing gum and dental caries – a review. Br. Dent. J. 1998; 10, 184, 1: 29-32.

5.    Burt B. A.: The use of sorbitol- and xylitol-sweetened chewing gum in caries control. JADA 2006; 137, 2:190-196.

6.    Scheinin A., Mäkinen K. K., Ylitalo K.: Turku sugar studies, V: final report on the effect of sucrose, fructose and xylitol diets on the caries incidence in man. Acta Odont. Scand. 1976; 34, 4: 179-216.

7.    Alanen P., Isokangas P., Gutmann K.: Xylitol candies in caries prevention: results of a field study in Estonian children. Community Dent. Oral Epidemiol. 2000; 28: 218-224.

8.    Honkala E., Honkala S., Shyama M., Al-Mutawa S. A.: Field trial on caries prevention with xylitol candies among disabled school students. Caries Res. 2006; 40: 508-513.

9.    Oscarson P., Lif Holgerson P., Sjöström I., Twetman S., Stecksén-Blicks C.: Influence of a low xylitol-dose on mutans streptococci colonization and caries development in preschool children. Eur. Arch. Paediatric. Dent. 2006; 7: 142-147.

10.     Milgrom P., Kiet A. Ly., Roberts M. C., Rothen M., Mueller G., Yamaguchi D. K.: Mutans streptococci dose response to xylitol chewing gum. J. Dent. Res. 2006; 85, 2: 177-181.

11.     Kiet A. Ly., Milgrom P., Roberts M. C., Yamaguchi D. K., Rothen M., Mueller G.: Linear response of mutans streptococci to increasing frequency of xylitol chewing gum use: a randomized controlled trial. BMC Oral Health 2006; 6: 6-11.

12.     Söderling E., Isokangas P., Pienihakkinen K., Tenovuo J.: Influence of maternal xylitol consumption on acquisition of mutans streptococci by infants. J. Dent. Res. 2000; 79, 3: 882-887.

13.     Brian A., Burt.: The use of sorbitol- and xylitol-sweetened chewing gum in caries control JADA  2006; 137: 190-196. 

14.     Mäkinen K. K., Chen C. Y., Mäkinen P. L.: Properties of whole saliva and dental plaque in relation to 40-month consumption of chewing gums containing xylitol, sorbitol or sucrose. Caries Res. 1996; 30, 3: 180-8.

15.     Mäkinen K. K., Pemberton D., Mäkinen P. L.: Polyol-combinant saliva stimulants and oral health in Veterans Affairs patients: an exploratory study. Spec. Care Dentist. 1996 16, 3: 104-15.

16.     Mäkinen K. K., Bennett C. A., Hujoel P. P.: Xylitol chewing gums and caries rates: a 40-month cohort study. J. Dent. Res. 1995; 74: 1904-13.

17.     Mäkinen K. K., Hujoel P. P., Bennett C. A.: Isotupa K. P., Mäkinen P. L., Allen P.: Polyol chewing gums and caries rates in primary dentition: a 24-month cohort study. Caries Res. 1996; 30: 408-17.

18.     Machiulskiene V., Nyvad B., Baelum V.: Caries preventive effect of sugar-substituted chewing gum. Community Dent. Oral Epidemiol. 2001; 29: 278-88.

19.     Szoke J., Banoczy J., Proskin H. M.: Effect of after-meal sucrose-free gum-chewing on clinical caries. J. Dent. Res. 2001; 80: 1725-9.

20.     Beiswanger B. B., Boneta A. E., Mau M. S., Katz B. P., Proskin H. M., Stookey G. K.: The effect of chewing sugar-free gum after meals on clinical caries incidence. JADA, 1998, 129: 1623-6.

21.     Stookey G. K.: The effect of saliva on dental caries. J. Am. Dent.  Assos. 2008; 139: 11S-17S.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Zakład Stomatologii
Zachowawczej UMB
ul. M. Skłodowskiej-Curie 24A
15-276 Białystok
e-mail: ewarodakowska@interia.pl

Pracę nadesłano: 06.02.2011 r.
Przyjęto do druku: 28.06.2011 r.