WSTĘP

Lęk i strach to odczucia często towarzyszące wizycie u stomatologa. Lęk jest odczuciem wewnętrznym, pojawiającym się w powiązaniu z przewidywaniem nadchodzącego z zewnątrz niebezpieczeństwa, nie związanym z bezpośrednim zagrożeniem. Lęk o skrajnym nasileniu staje się fobią. Strach natomiast to naturalna reakcja człowieka, pojawiająca się w sytuacjach realnego zagrożenia. Wykształca się on wobec konkretnych bodźców, w procesie zapamiętywania i kojarzenia podobnych sytuacji [1, 2].

Celem pracy było badanie ankietowe oceniające przyczyny ewen-
tualnego lęku u pacjentów przed zabiegami stomatologicznymi oraz nastawienia pacjenta do lekarza dentysty. Znajomość tych procesów psychologicznych pozwala lekarzowi zredukować ich negatywny wpływ na proces leczenia.

MATERIAŁ I METODY

Badaniami objęto 143 studentów krakowskich uczelni wyższych. Wśród badanych było 113 (79%) kobiet i 30 (21%) mężczyzn. Studentów Papieskiej Akademii Teologicznej (PAT) w Krakowie było 26 (18,2%), Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego (CM UJ) 56 (39,4%, w tym 50% to studenci Wydziału Lekarsko-Dentystycznego), Uniwersytetu Pedagogicznego (UP) 49 (34,1%), a 12 badanych (8,3%) stanowiły osoby studiujące w Krakowskiej Szkole Wyższej (KSW).

Badanie przeprowadzono za pomocą ankiety, która zawierała dwie skale badawcze: skalę oceny niepokoju stomatologicznego wg Coraha (CDAS − Corah Dental Anxiety Scale), której zakres wynosi od 4 do 20 punktów, oraz skalę ukazującą stosunek pacjenta do lekarza stomatologa (DFS − Dental Fear Survey), której zakres wynosi 13-75 punktów. Zadano również dwa pytania własne (ryc. 1).

W pierwszej części badania pytano o najwcześniejsze wspomnienia związane z wizytą u stomatologa.

W drugiej ankietowani określali źródło najbardziej nieprzyjemnych wrażeń podczas wizyty w gabinecie, wybierając spośród odpowiedzi:

• przedłużające się oczekiwania na zabieg,

• niewłaściwe podejście lekarza,

• ból podczas znieczulenia,

• ból podczas zabiegu,

• inna przyczyna nie ujęta powyżej.

Ankieta była anonimowa, składała się z 22 pytań, dopuszczalna była tylko jedna odpowiedź. Uzyskane informacje wprowadzano do bazy danych przy użyciu programu Microsoft Access.

Osoby badane podzielone zostały na dwie grupy: grupę studentów studiujących kierunki medyczne (Wydział Lekarski i Lekarsko-Dentystyczny) oraz grupę osób, których studia nie były związane z naukami medycznymi. Porównano punktacje uzyskane w skali CDAS i DAS w poszczególnych grupach studentów oraz odpowiedzi na dwa pytania własne.

WYNIKI

W pytaniu własnym o to, co jest najbardziej nieprzyjemne w wizycie u stomatologa 64 ankietowanych (48,9%) uznało, iż był to ból podczas zabiegu. Dwudziestu siedmiu badanych (21,7%) zgłaszało długie oczekiwanie na wizytę. Pozostałe odpowiedzi wskazują na ból podczas znieczulenia (9,8%), niewłaściwe podejście lekarza (9,8%) oraz przyczyny określone w pytaniu jako „inne” (9,8%) (ryc. 2).

W pytaniu otwartym o najwcześniejsze wspomnienia związane z wizytą u dentysty 51 (36%) ankietowanych wybrało odpowiedź: „Bałem się, ale rodzice byli w stanie mnie przekonać do udania się na wizytę. Zachowywałem się spokojnie.” Najmniej badanych, bo dziesięciu (7%) odpowiedziało: „Bałem się. Rodzice w żaden sposób nie mogli mnie zmusić do wizyty u dentysty. Podczas wizyty płakałem i krzyczałem. Mam bardzo niemiłe wspomnienia.” Blisko 1/3 badanych (30%) ma neutralne wspomnienia (ryc. 3).

Według skali Coraha oceny lęku stomatologicznego nastawienie u 54 (38%) badanych oceniono jako obawiające się, jeden uczestnik badania uzyskał wynik 4 pkt (pozbawione lęku). Bardzo duże nasilenie lęku bez dolegliwości somatycznych deklaruje 17 (12%) studentów (ryc. 4). Średni poziom lęku studentów wyniósł 10,9 pkt w skali od 4 do 20. Wśród studentów uczelni niemedycznych (UP, KSW, PAT) wyniósł on 11,9 w stosunku do 9,43 dla studentów uczelni medycznej (CMUJ). Oba wyniki kwalifikują studentów do grupy o nastawieniu lękowym − unikającym (ryc. 5).

Według skali DFS (Dental Fear Survey) 61 (42%) badanych uzyskało wynik punktowy w przedziale 27-39 pkt – co oznacza, iż często ufa stomatologowi. Niewielu mniej, bo tylko 49 (41%) ankietowanych uzyskało wynik kwalifikujący ich do grupy prawie zawsze ufających stomatologowi. Tylko 2% studentów uzyskało wynik <13 pkt – oznaczający wg tej skali, że zawsze ufają lekarzowi (ryc. 6). Średnia wartość punktowa wyniosła 29 w skali 13-75 punktów i była niewiele wyższa wśród studentów uczelni niemedycznych (30,2) w stosunku do średniej uzyskanej przez studentów uczelni medycznych (27,2) (ryc. 7).

DYSKUSJA

Analizując zebrane dane można stwierdzić, że najbardziej nieprzyjemny element wizyty u stomatologa stanowi lęk przed bólem w trakcie zabiegu, co podało 64 (48,9%) ankietowanych. Główną rolę w eliminacji tego czynnika odgrywa znieczulenie farmakologiczne, jednak wyjaśnienie przebiegu leczenia pozwala pacjentowi przygotować się do zabiegu psychicznie oraz daje poczucie współuczestniczenia w nim [3]. Ból jest odczuciem subiektywnym, dlatego każdy pacjent przed zabiegiem powinien być poinformowany o możliwości jego wystąpienia [4]. Brak takiej wiedzy może spowodować u niego negatywną reakcję, utratę zaufania do lekarza, który wcześniej zapewniał go o pełnej skuteczności anestezji. Zdaniem Rodak-Mandalian [4] zakres, jak i sposób omówienia przebiegu zabiegu, należy dostosować do osobowości leczonego, jego wieku i wykształcenia. Informacja ta powinna rozwiać wszelkie wątpliwości i obawy, jednocześnie nie wywołując niepotrzebnego stresu związanego z nieprzyjemnymi procedurami, czy niezrozumiałą nomenklaturą medyczną. Jak podaje Tanasiewicz [5], właściwa komunikacja jest elementem kluczowym w budowaniu relacji z  pacjentem. Autorka podkreśla również, że najważniejszym jej aspektem jest komunikacja niewerbalna, tzw. mowa ciała.

W grupie studentów kierunków medycznych uzyskano o ponad 20% niższy poziom lęku (skala CDAS), co potwierdza iż znajomość przebiegu procesu leczenia pozwala zmniejszyć obawy przed nim. Fakt ten znajduje potwierdzenie w wynikach badań Kaczmarek [6]. Często pomijanym etapem w procesie redukcji lęku jest oczekiwanie pacjenta na wizytę. Tymczasem przedłużające się oczekiwanie na zabieg było drugim z najczęściej podawanych, nieprzyjemnych elementów wizyty u stomatologa. Lekarz nie jest w stanie dokładnie przewidzieć czasu poprzedniej wizyty, jednak nawet przybliżone jego określenie lub wyjaśnienie powodu opóźnienia daje pacjentowi poczucie zainteresowania ze strony lekarza, co ułatwia oczekiwanie, stając się równocześnie elementem budowania zaufania [5].

Niwelowanie lęku przed zabiegami stomatologicznymi należy zacząć już w wieku dziecięcym. Z racji zwiększonej, we wcześniejszych latach życia, podatności na strach, należy wykorzystać autorytet rodzica w jego przezwyciężaniu [4]. W pytaniu o najwcześniejsze wspomnienia z wizyt u stomatologa, znaczna część osób − 51 (36%) odpowiedziała, iż bała się ich, równocześnie wskazując, że rodzice byli w stanie przekonać ich do leczenia. Z kolei 17 ankietowanych (12%) podało, iż jedna bardzo niemiła wizyta u stomatologa spowodowała strach przed kolejnymi wizytami. Tak więc właściwa motywacja młodego pacjenta przez opiekunów zmniejsza strach przed leczeniem, który utrwalony w dzieciństwie, zasadniczo rzutuje na lęk przed stomatologiem w okresie późniejszym [7, 8].

WNIOSKI

1. Wysoki stopień zaufania pacjenta do lekarza może być wykorzystany jako element premedykacji psychologicznej.

2. Lekarz może znacznie zredukować obawy pacjenta przed czekającym go zabiegiem przy odpowiedniej z nim komunikacji, co jest szczególnie ważne u młodocianych pacjentów. 

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Klichowski L.: Lęk, strach, panika − przyczyny i zapobieganie. Printer 1994.

2.     Zarzecki T., Zarzecka J.: Lęk, strach, odontofobia. Por Stom 2003; 2: 23-25.

3.     Sporniak-Tutak K.: Ocena lęku u pacjentów przed zabiegami stomatologicznymi. Czas Stomat 1995; 48: 396-399.

4.     Rodak-Mandalian K.: Kilka słów o dentofobii, czyli czy można polubić dentystę. Nowa Stomatologia 2005; 32: 110-112.

5.     Tanasiewicz M., Zychma-Rusek M.: Lekarz dentysta i jego pacjent − budowanie udanego związku terapeutycznego. Mag Stomat 2004; 14: 7-8: 24-28.

6.     Kaczmarek U.: Lęk stomatologiczny u studentów pierwszych lat studiów stomatologicznych i lekarskich. Dent Med Probl 2010; 47, 3: 343-349.

7.     Bruzda-Zwiech A., Wochna-Sobańska M., Szydłowska-Walendowska B.: Ocena poziomu lęku stomatologicznego, jego źródeł i wpływu na stan uzębienia młodzieży 18-letniej z województwa łódzkiego. Dent Med Probl 2007; 44: 343-350.

8.     Kaczmarek U.: Metody oceny lęku stomatologicznego u dzieci i młodzieży. Dent Med Probl 2005; 43: 596-601.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Marcin Borowy
Studenckie Koło Naukowe
Zakład Chirurgii Stomatologicznej
Instytut Stomatologii
31-155 Kraków, ul. Montelupich 4
e-mail: borowy.dent@gmail.com

Pracę nadesłano: 24.02.2011 r.
Przyjęto do druku: 26.05.2011 r.