Obrót i użytkowanie  sprzętu rtg jest koncesjonowane i wymaga starania się o zgodę do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego.

W artykule przedstawię właściwą kolejność czynności, które należy wykonać, aby móc korzystać z punktowego aparatu rentgenowskiego zainstalowanego przy fotelu dentystycznym, w zgodzie z przepisami prawa.

Schemat przedstawia cztery podstawowe etapy procedury uzyskiwania zezwolenia. Odwiedzając stoiska targowe lub rozmawiając z lokalnymi przedstawicieli handlowymi firm sprzedających aparaty rentgenowskie dla stomatologii, zastanawiają się Państwo zapewne, jak długo trwa cały proces rejestracji i instalacji takiego sprzętu w gabinecie dentystycznym.

Pierwszą czynnością jest wybór odpowiedniego modelu punktowego aparatu rentgenowskiego.

Ustawa zawiera minimalne wymagania techniczne, które musi spełniać rentgen punktowy służący do radiodiagnostyki w stomatologii:

• długość przewodu wyzwalacza ekspozycji powinna wynosić co najmniej 2 metry, mierząc od ogniska lampy rtg,

• należy stosować napięcie od 60 do 70 kV (czyt. kilowoltów),

• średnica pola promieniowania X na wyjściu tubusu lampy rentgenowskiej dla kolimacji okrągłej nie powinna przekraczać 60 mm

– sprawdzenia tego parametru stanowi przedmiot jednego z testów specjalistycznych aparatu,

• budowa punktowego aparatu rtg wyklucza możliwość zmniejszenia odległości ognisko – powierzchnia ciała poniżej 20 cm,

• na kołpaku lampy rtg znajduje się informacja o grubości filtra (zwykle 1,5 mm aluminium – Al) – ten temat też jest objęty jednym z testów specjalistycznych.

Jeżeli w Państwa gabinecie lampa rtg będzie zainstalowana na stałe, to takie pomieszczenie nosi nazwę gabinetu rentgenowskiego. Wymogi, którym winien odpowiadać gabinet z jednym aparatem rtg, przedstawiono na schemacie 2.

Projekt osłon stałych w gabinecie rentgenowskim proszę powierzyć sprawdzonej firmie specjalistycznej, gdyż jest to zadanie najbardziej czasochłonne i wymaga w etapie końcowym akceptacji i opinii Oddziału Higieny Radiacyjnej właściwego PWIS (złożenie wniosku). Projekt wykonuje się dla konkretnego modelu aparatu rtg (przeliczenie odpowiednich dawek emitowanych promieniowania rtg). Przygotowuje się go w celu ograniczenia do minimum zagrożenia dla osób przebywających w najbliższym otoczeniu gabinetu rentgenowskiego oraz zapewnienia bezpieczeństwa operatorowi aparatu rtg.

Projekt określa wymiary i inne wymogi, które winien spełniać gabinet rentgenowski, w którym będzie zainstalowana jedna lampa rentgenowska:

• 2,5 m wysokości,

• 8 m2 powierzchni (dopuszczalne jest zmniejszenie tej wartości o 5%),

• aparat rtg trzeba zainstalować w taki sposób, by zapewniać swobodny dostęp do pacjenta co najmniej z dwóch stron,

• aparat może być zamontowany:

- na ścianie – w swobodnym zasięgu ramienia aparatu powinien znajdować się fotel dentystyczny

- na wózku jezdnym (Ryc.1).

Operator aparatu dokonuje ekspozycji zza osłony stałej (ścianka lub parawan rtg) lub stosuje środki ochrony indywidualnej (fartuch ochronny ołowiowy). Zwykle montuje się osłony stałe (ścianka z cegły) lub ruchome (parawan rtg). Zapewnia się także łączność głosową lub wizualną między operatorem a pacjentem. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu odpowiednio ustawione lustro, kamerę cyfrową lub okienko z szybą ołowiową (Ryc. 2.).

Gabinet rtg należy też wyposażyć w system wentylacyjny (wystarczy wentylacja grawitacyjna), której krotność potwierdza ekspertyza kominiarska. Natomiast instalacja elektryczna do której zostanie podłączony aparat rentgenowski wymaga opinii elektryka (tzw. zerowanie gniazdek).

W trzecim etapie postępowania należy zadbać o kontakt z inspektorem ochrony radiologicznej (w skrócie IOR), który będzie sprawował pieczę nad aparatem rentgenowskim. Uprawnienia IOR nadaje Główny Inspektor Sanitarny w Warszawie po otrzymaniu niezbędnych dokumentów. Wymagane jest też ukończenie kursu i zdanie egzaminu na IOR. Należy również wykazać się zaświadczeniem o braku przeciwwskazań do pracy w polu promieniowania jonizującego oraz rocznym stażem pracy w gabinecie rtg. Jednak w początkowym stadium działalności proponuję Państwu zawarcie umowy o dzieło z doświadczonym inspektorem ochrony radiologicznej, który zakwalifikuje operatorów aparatu rtg do odpowiednich kategorii oraz poleci zlecenie usługi dozymetrii we właściwym laboratorium w chwili uruchomienia Państwa gabinetu rtg (Ryc. 3).

Ostatnią fazę – przed złożeniem wniosku do PWIS o wydanie zezwolenia na uruchomienie pracowni stosującej aparaty rentgenowskie do diagnostyki medycznej – stanowi opracowanie Systemu Zarządzania Jakością (w skrócie SZJ) w gabinecie rtg. Wdrożenie takiego systemu w Państwa gabinecie rtg jest koniecznością wynikającą z wytycznych zawartych w Ustawie (Dz. U. nr 51 poz. 265 z 2011 r.). Ze względu na obszerność i złożoność dokumentacji tego systemu, zaproponuję Państwu również poszukanie odpowiedniej firmy zewnętrznej. Usługa ta dotyczy indywidualnego dostosowania wymogów wynikających z ustawy do realiów Państwa placówki. Na podstawie zebranych danych opracowuje się tzw. Księgę Jakości, opisującą wszelkie działania zmierzające do poprawy jakości wykonywanych radiogramów (opis procedur, zapisów, dokumentacji, formularzy, kart kontrolnych). Zawiera również zasady postępowania w przypadkach nieuzyskiwania pożądanych wyników oraz sposoby poprawy stanu odbiegającego od normy. Są również określone kompetencje personelu oraz opis bezpiecznej pracy z aparatem rtg. Niedługo zostaną ogłoszone procedury wzorcowe opracowane także dla stomatologicznych badań radiograficznych, np. zębowych, czy pantomograficznych. Wówczas SZJ będzie musiał uwzględnić i dostosować je do potrzeb własnych, bo zgodnie z ustawą: „udzielanie świadczeń zdrowotnych związanych z narażeniem na promieniowanie jonizujące odbywa się na podstawie udokumentowanych roboczych medycznych procedur radiologicznych”. System Zarządzania Jakością zawiera także instrukcje dotyczące wykonywania comiesięcznych testów na fantomach dla aparatów punktowych (Ryc. 4.).

Operator punktowego aparatu rtg powinien ukończyć kurs ochrony radiologicznej pacjenta (w skrócie ORP) oraz mieć zaświadczenie o braku przeciwwskazań do pracy w polu promieniowania jonizującego (wydaje je lekarz orzecznik medycyny pracy – z pieczątką z literką J). Wymienione zaświadczenia są konieczne do uruchomienia gabinetu rentgenowskiego.

Reasumując: do wniosku do Oddziału Higieny Radiacyjnej PWIS o wydanie zezwolenia na uruchomienie pracowni stosujących aparaty rentgenowskie do diagnostyki medycznej należy dołączyć:

1. Program Zapewnienia Jakości (czyli dokumentację Systemu Zarządzania Jakością w RTG).

2. Program szkolenia pracowników w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej (opracowuje kierownik gabinetu, a przeprowadza osoba kompetentna np. IOR).

3. Zakładowy plan postępowania awaryjnego (opracowuje IOR).

4. Dokumentację techniczną aparatu (w polskiej wersji językowej).

5. Instrukcję obsługi aparatu (IOR).

6. Projekt pracowni lub gabinetu (rzuty pomieszczeń) wraz z projektem i opisem osłon stałych oraz wentylacji (zatwierdzony przez Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego przy uzgadnianiu dokumentacji projektowej) – tzw. projekt osłon stałych.

7. Dokument potwierdzający spełnienie akceptacyjnych testów kontroli parametrów technicznych aparatu rentgenowskiego (może dostarczyć dystrybutor sprzętu na żądanie użytkownika).

8. Instrukcję pracy z aparatem rentgenowskim ustalającą szczegółowe zasady postępowania w zakresie ochrony radiologicznej pracowników i pacjentów (IOR).

9. Pomiary dozymetryczne osłon stałych.

..............................................................................................................................................................

1w skrócie PWIS – a dokładnie Oddział Higieny Radiacyjnej

2Dz. U. Nr 42 z 2007 r.  poz. 276

3Dz. U. Nr 180 z 2006 r. poz. 1325 – Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie szczegółowych warunków bezpiecznej pracy z urządzeniami radiologicznymi

4Dz. U. z 2011 r. Nr 51 poz. 265

5np. LADIS IFJ w Krakowie

6Dz. U. z 2011 Nr 51 poz. 265 z 18 lutego 2011 r.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Piotr Malisz
e-mail:malisz@dentonet.pl
http://inspektorochronyradiologicznej.com.pl/

Pracę nadesłano: 16.08.2011 r.
Przyjęto do druku: 29.09.2011 r.

Wszystkie zdjęcia wykonał Piotr Malisz.