Decydującą rolę w pro­filaktyce protetycznej ma do spełnienia konstrukcja protezy, której za­daniem jest stworzenie najdogodniejszych warunków do bezurazowego oddziaływania sił żucia na podłoże oraz możliwości utrzymania dobrej higieny. Dlatego planując konkretne rozwiązanie konstrukcyjne protezy, trzeba się kierować naczelną zasa­dą celowego rozłożenia poszczególnych  elementów tak, aby obciążenia czynnościowe mogły być przekazywane równomiernie na tkanki okoliczne i to wyłącznie z takim stopniem nasilenia, który będzie przez te tkanki tolerowany oraz aby możliwe było wykonywanie skutecznych zabiegów higienicznych (1, 2, 3, 4).

W tym też kontekście należy każdorazowo indywidualnie rozważyć do­bór najwłaściwszych materiałów i metod wykonawstwa technicznego uzupełnień protetycznych niezależnie od tego czy będą one osadzane na zębach własnych czy na filarach implantowanych. 

W przypadkach braków częściowych uzębienie resztkowe jest wyko­rzystywane do utrzymania  protez, toteż rozmieszczenie braków, licz­ba zębów pozostałych i stan ich przyzębia będą decydować o wyborze rodzaju planowanej konstrukcji, zwłaszcza zaś zasięgu jej trzonu oraz liczby i rozmieszczenia elementów utrzymujących i podpierających. Za­równo więc w fazie projektowania, jak i klinicznego oraz laborato­ryjnego wykonawstwa protez częściowych zadania ochrony uzębienia resztkowego i przyzębia nabierają znaczenia kluczowego. Uzębienie resztkowe pozwala na stosowanie korzystnych ze względu na fizjologię i wskazania kliniczne rozwiązań konstrukcyjnych protez częściowych, tzn. protez ozębnowych (nieosiadających, podpartych), które przenoszą obciążenia okluzyjne wyłącznie poprzez zęby własne, lub protez śluzówkowo-ozębnowych przenoszących obciążenia częściowo przez zęby własne, częściowo zaś za pośrednic­twem płyt podstawowych tych protez przez błonę śluzową podłoża.

Protezy częściowe mogą być stosowane we wszystkich przypadkach braków zębowych (częściowych), przy czym wskazaniem szczególnym są braki rozległe, gdy mała liczba zębów filarowych, ich niekorzystne roz­mieszczenie lub uszkodzone przyzębie wyklucza wykorzystanie uzębie­nia resztkowego jako filarów mostu. Przeciwwskazaniem natomiast do stosowania konstrukcji ruchomych, które nie mają wystarczająco skutecznego utrzymania na bazie zębów własnych (mocne zatrzaski, zasuwy itp.) i łatwo poddają się złamaniom (akryl) – są choroby, które łączą się z utratą świadomości lub brakiem samokontroli ruchowej, jak np. padaczka, zaburzenia neuro­logiczne i niektóre choroby psychiczne.

W przeważającej liczbie przypadków braki zębowe wiążą się ze współist­niejącymi zaburzeniami okluzji, które są wynikiem zmian, jakie zachodzą w US w miarę utraty zębów. W przypadkach niepełnego uzębienia często występują nabyte wady okluzji, które są wynikiem m.in. utraty stref podparcia zwar­ciowego (przy brakach naprzemiennych w szczęce i żuchwie), nachyleń i przesunięć zębów, abrazji patologicznej zębów pozostałych i uszkodzenia ich przyzębia, a w efekcie zaburzenia w przebiegu powierzchni okluzyjnej – przedwczesnych kontaktów i zmienionego typu zwarcia. W takich przypadkach określanych jako trudne, planuje się leczenie etapowe (4). 

UWARUNKOWANIA KLINICZNE CO DO ROZMIESZCZENIA ELEMENTÓW KONSTRUKCYJNYCH I MOŻLIWOŚCI OGRANICZENIA ZASIĘGU PŁYT PROTEZ CZĘŚCIOWYCH

W planowaniu elementów podpierających i trzonu protezy obowią­zują następujące wytyczne: objęcie podparciami ozębnowymi jak największej liczby zębów, lokalizacja elementów podpierających na poziomych powierzchniach zę­bów, tak aby obciążenia pionowe przechodziły wzdłuż osi długich zębów, sztywne połączenia podparć z trzonem protezy, rozległe pokrycie płytą podstawową podłoża śluzówkowego w przypadkach braków rozległych i niewydolnego  przyzębia zębów pozostałych.

Nieprzestrzeganie tych zasad może być przyczyną powikłań i niepo­wodzeń w podjętym leczeniu protetycznym z zastosowaniem protez czę­ściowych. Brak podparcia ozębnowego lub jego błędne zapro­jektowanie spowoduje tzw. osiadanie protez, czyli ich zagłębianie się w podłoże śluzówkowo-kostne z ujemnymi tego skutkami objawiający­mi się w postaci stomatopatii protetycznych i periodontopatii na tle urazowym. Proces osiadania protez ruchomych pociąga za sobą wiele niekorzyst­nych zjawisk morfologicznych i czynnościowych w jamie ustnej pacjen­ta. Między innymi  w wyniku utraty kontaktu z zębami przeciwstawnymi następuje osłabienie wydolności żucia, przeciążenie i nadmierne ścieranie pozo­stałych zębów własnych, natomiast obniżenie ramion klamer w kierun­ku szyjek zębowych spowoduje utratę ich działania umocowującego i uraz tkanek sąsiadujących. Nadmierny zaś ucisk płyty pro­tezy na podłoże wyzwoli stany zapalne dziąsła, rozchwianie zębów i dal­sze zaniki śluzówkowo-kostnego podłoża protetycznego (1, 4).

We wszystkich zatem przypadkach, w których istnieją wskazania kli­niczne, należy stosować protezy podparte umożliwiające ogranicze­nie zasięgu płyty aż do jej całkowitej redukcji, co występuje w protezach szkieletowych.

W przypadkach braków międzyzębowych najkorzystniejsze jest bli­skie podparcie czteropunktowe, a w razie braków skrzydłowych podparcie oddalone. Podparcia powinny być tak lokalizowa­ne, aby obciążenia okluzyjno-artykulacyjne rozkładały się w miarę rów­nomiernie na całym polu protetycznym, a zęby oporowe były obciążane głównie pionowymi siłami zgryzowymi, najkorzystniejszymi z punktu widzenia profilaktyki chorób przyzębia.

Zatem w fazie projektowania protez częściowych o śluzówkowo-ozębnowym typie przenoszenia obciążeń okluzyjnych na­czelną zasadę stanowi takie zaplanowanie poszczególnych elementów budowy protez, aby przy ich dobrym utrzymywaniu rozkład sił był rów­nomierny i nie przekraczał progu fizjologicznej odporności zarówno podłoża śluzówkowo-kostnego, jak i przyzębia zębów filarowych (4).

W przypadkach, kiedy płyta podstawowa nie spełnia głównej roli w utrzymywaniu protezy na podłożu i przenoszeniu sił żucia, zawsze dążymy do jej ograniczenia prze­strzennego. Ograniczanie to jest uwarunkowane zależnością, którą najkrócej można sformułować następująco: im więcej elementów sku­tecznie utrzymujących i korzystnie podpierających, tym mniejszy zasięg płyty. Redukcję płyty protezy przeprowadza się zmniejszając zasięg płyty na podłożu protetycznym oraz odsuwając jej brzegi od przyzębia zębów własnych pacjenta. Od­dalenie brzegów od szyjek zębowych powinno być wyraźne i tam gdzie to możliwe, wynosić przynajmniej 10 mm. Przy zbyt małym oddaleniu brzegów płyty najczęściej występuje stan zapalny dziąsła brzeżnego, przechodzący następnie w zapalenie rozrostowe błony śluzowej z charakterystycznym jej wpukleniem w szcze­linowatą przestrzeń wytworzoną między szyjką zęba a brzegiem pły­ty, co klinicznie określa się jako ziarniniak szczelinowaty (granuloma fissuratum). Z drugiej strony, nadmierne redukowanie płyty może doprowadzić do osiadania protezy, stanów zapalnych błony śluzowej i przyzębia oraz procesów zanikowych podłoża powstałych w wyniku przeciążeń okluzyjnych. Błędnie zlokalizowane elementy łączące protez częściowych, w tym szkieletowych, mogą doprowadzić do powstania dokuczli­wych odleżyn. W szczęce jest korzystnie umieścić łącznik podniebienny poza linią łączącą zęby siódme, w żuchwie zaś łuk podjęzykowy w oddaleniu około 5 mm od brzegu dziąsłowego na językowym stoku wyrostka zębodołowego. Możliwości redukcji płyty podstawowej są jednak zawsze uzależnione od liczby i rozmieszczenia braków oraz stanu zębów filarowych służą­cych do podparcia i utrzymania protez. Ogólnie przyj­muje się, że w szczęce zasięg płyty protezy górnej może być redukowa­ny w okolicy fałdów podniebiennych i strefie gruczołowej w okolicy przejścia w podniebienie miękkie. Przy brakach skrzydłowych w żuchwie można płytę podjęzykową zastąpić łukiem łączącym prawo- i lewostronne siodło protezy. Łuk podjęzykowy w protezie żuchwy powinien mieć przekrój owalny o średniej grubości 2-3 mm i ma być zloka­lizowany na stoku językowym wyrostka zębodołowego z uwzględnie­niem nachylenia wyrostka i kierunku osiadania protezy. Siodła prote­zy skrzydłowej powinny mieć wówczas pełny zasięg, czyli tak rozległy jak płyta protezy całkowitej w tej okolicy, dla umożliwienia rozłożenia sił żucia na jak największej powierzchni.

Prawidłowe zaprojektowanie poszczególnych elementów konstrukcyj­nych protezy częściowej jest możliwe na podstawie analizy paralelometrycz­nej modeli roboczych. Praktycznie nie ma bowiem możliwości prawidłowego zaprojektowania i poprawnego laboratoryjnego wykonania protezy bez użycia paralelometru, który w związku z tym powinien być podstawowym urządzeniem zarówno w gabinecie le­karskim, jak i w każdej pracowni techniczno-dentystycznej.

KLINICZNE ASPEKTY PLANOWANIA STAŁYCH KONSTRUKCJI PROTETYCZNYCH WSPARTYCH NA ZĘBACH NATURALNYCH LUB FILARACH IMPLANTOWANYCH

Korony protetyczne (implantokorony) oraz przęsła mostów jako odpowiednik utraco­nych zębów naturalnych mają spełniać przypisane tym zębom funkcje w zakresie żucia, mowy i estetyki. Ze względu zaś na trwałe umocowanie w jamie ustnej, szczególnej wagi w ich konstrukcji nabiera problem higieny, okluzji oraz profilaktyki stomatopatii i periodontopatii (3, 5, 6).  Wymagania takich funkcji, jak: żucie, mowa, higiena i estetyka stano­wią ogólne wytyczne do projektowania protez, które w konkretnych roz­wiązaniach konstrukcyjnych muszą być podporządkowane dodatkowo ich umiejscowieniu w łuku zębowym. W tym aspekcie należy rozpatrywać za­sady konstrukcji kształtu koron protetycznych i przęseł mostów, stosunek poszczególnych elementów tych protez do błony śluzowej wyrostka zębo­dołowego i zębów własnych oraz dobór odpowiedniego materiału (8, 9, 10).

Przy zachowaniu zasady wzorowania się na kształtach anatomicznych zębów utraconych, obecnie przeważa tendencja do mode­lowania koron o złagodzonych wypukłościach anatomicznych i nieco spłaszczonych guzkach zębów trzonowych. Nadmierne bowiem wymodelowanie koron i przęseł stwarza zagrożenie przeciążenia filarów i sprzyja odkładaniu się płytki nazębnej. Jeśli chodzi o wzajemny kontakt sąsiadujących ze sobą koron, to ze względów higienicznych zaleca się tworzenie prze­strzeni otwartych oraz formowanie koron w ten sposób, aby stykały się ze sobą nie płaszczyznowo, lecz liniowo. Styk płaszczyznowy doprowadza do ucisku brodawki dziąsłowej, a nadto tworzy powierzchnię niedostępną dla zabiegów higienicznych. Wiadomo, że istotną rolę w higienie uzębienia spełnia oczyszczanie naturalne, m.in. na skutek przepływu śliny, dla­tego stałe uzupełnienia protetyczne powinny być tak ukształtowane, aby proces ten ułatwiały. Szczególne wymagania stawia się pod tym względem przęsłom mostów, których budowa jest zróżnicowana i zawsze ści­śle uzależniona od lokalizacji w łuku zębowym.

Obowiązuje zasada ogólna, aby w przęśle każdy ząb sztuczny był modelowany jako wydzielona jednostka anatomiczna (nie zaś jako jeden blok), miejsca łączenia przęsła z koronami powinny być łukowate, a wymiar policzkowo-językowy przęsła zredukowany w stosunku do wy­miaru zębów odtwarzanych. Ukształtowanie takie minimalizuje kontakt przęsła z błoną śluzową, wytwarza otwarte przestrzenie międzyzębowe, zmniejsza głębokość – co stwarza ko­rzystne warunki higieniczne i zapewnia ochronę brodawek dziąsłowych.

W wykonawstwie protez stałych szczególne znaczenie ma czynno­ściowe kształtowanie powierzchni żujących koron i przęseł mostów (5, 6). Czynności te powinny być wykonywane z użyciem dobrej jakości artykulatorów i z prawidłowym ustawieniem okluzji wg danych indywidualnych pacjenta. Modelowanie powierzchni żującej powinno więc się odbywać pod kontrolą ruchów okluzyjnych wykonywanych w artykulatorze, a osa­dzenie protezy stałej może nastąpić dopiero po korekcie powierzchni zgryzowych wykonanej na podstawie kontroli w jamie ustnej pacjenta. Modelowanie pod kontrolą artykulatora stwarza możliwość uzyskania powierzchni zwarciowej o wysokości guzków i kierunków bruzd zgodnych z torami ruchów w kontakcie zę­bów łuku górnego i dolnego. W praktyce guzki utrzymujące zwarcie, tj. policzkowe w żuchwie i językowe w szczęce, modeluje się z wosku czerwonego jako pierwsze, a pozostałe guzki z wosku grana­towego. Osiowy kierunek obciążenia zwarciowego uzyskuje się m.in. przez modelowanie trójpunktowego kontaktu okluzyjnego zębów prze­ciwstawnych, z zachowaniem prawidłowego zwarcia. 

W celu uniknięcia późniejszych powikłań w postaci przedwczesnych kontaktów i przeciążenia zębów filarowych lub filarów implantowanych należy się kierować następu­jącymi trzema zasadami w stosowaniu protez stałych. Pierwszą z nich jest stabilizacja żuchwy wobec szczęki, którą uzyskuje się przez równo­mierny kontakt zębów w zwarciu nawykowym. Druga, to zachowanie swo­body ruchu żuchwy (swobodne ruchy ślizgowe) między jej fizjologicz­nymi pozycjami okluzyjnymi w zwarciu centralnym i pozacentralnym, co jest warunkiem zapewniającym harmonijną pracę mięśni żucia. Trze­cia zasada mówi o konieczności zapewnienia osiowego kierunku działa­nia sił żucia i prowadzenia grupowego po stronie pracującej.

Niezależnie od użytego materiału bardzo ważna jest końcowa obrób­ka techniczna gotowych konstrukcji protetycznych (3, 6, 10). Nie­dokładności polerowania powodują drażnienie mechaniczne, zale­ganie resztek pokarmowych, utrudnianie samooczyszczania – stając się przez to przyczyną trudności w utrzymaniu dobrej higieny. Proces polerowania jest też rodzajem uszlachetniania powierzchni metalu, co zapobiega jego korozji i ma znaczenie zapobiegawcze w wyzwalaniu się niekorzystnych zjawisk elektrogalwanicznych w ja­mie ustnej. Oprócz wy­mienionych wcześniej ogólnych zasad formowania koron i mostów (implantokoron i implantomostów) uwzględ­niających wymogi higieny oraz profilaktyki stomatopatii i próchnicy zębów, konstrukcja tych protez jest zawsze ściśle podporządkowana ich lokalizacji w łuku zębowym. W widocznych przednich i przednio-bocznych odcinkach łuku zębowego projektowanie jest podporządkowane zadaniom fonetycz­nym i estetycznym. Kształt i kolor powierzchni licowanych koron i przęseł mostów powinien być odpowiednio dobrany do zębów naturalnych oraz harmonizować z zębami sąsiednimi. Względy estety­ki i fonetyki wymagają także, aby przęsło w sposób minimalny (linij­ny) kontaktowało się z brzegiem wyrostka zębodołowego, a przestrze­nie międzyzębowe nie były nadmiernie otwarte. W przeciwnym razie powietrze przechodzące podczas mowy przez rozwarte przestrzenie międzyzębowe spowoduje zaburzenie fonetyki w postaci syczących dźwięków. Przestrzenie te nie powinny być jednak zamknięte zupeł­nie, gdyż przydziąsłowy brzeg korony protetycznej ma tworzyć bezurazowe miejsce dla brodawki dziąsłowej. Zasadniczo w przednim odcinku żuchwy obowiązują te same zasady budowy koron i przęsła co w szczęce. Wyłączając jednak nieliczne przypadki indywidualne, zęby przedniego odcinka żuchwy są w większym stopniu przykryte przez wargę dolną.

W związku z tym poszerzone, znacz­niej niż w odcinku przednim szczęki, przestrzenie międzyzębowe przę­sła mostu nie będą miały wpływu na estetykę i fonetykę.

Wymogi wobec przęseł odtwarzających braki zębów w odcinkach bocznych szczęki (zęby przedtrzonowe i trzonowe) w zasadzie odpo­wiadają kryteriom opisanym dla przęseł w odcinkach przednich. Przestrzenie międzyzębowe mogą być jednak bardziej otwarte niż w przę­słach przednich, dlatego że zwykle okolica zębów bocznych jest z ze­wnątrz mniej widoczna, a względy fonetyczne nie odgrywają takiej roli jak w odcinku przednim. Ponadto wymiar policzkowo-językowy przęsła w odcinku bocznym może być nieco zredukowany w stosunku do odpo­wiednich zębów, które przęsło zastępuje. Jest to istotne z punktu widze­nia biomechanicznej wytrzymałości zębów filarowych, a także ułatwia skuteczność zabiegów higienicznych. W przypadku mostów w bocznym odcinku żuchwy pole­ca się indywidualne formowanie części dowyrostkowych na podobień­stwo szyjek zębów o obłym kształcie dodziąsłowym, które są oddalone od wyrostka zębodołowego, co pozwala na swobodny przepływ śliny i płynów oraz ułatwia oczyszczanie podczas zabiegów higienicznych. Powierzchnia dodziąsłowa powinna być wypukła i łagodnym łukiem przechodzić w po­wierzchnię koron zębów filarowych. Z klinicznego punktu widzenia jest ważne okluzyjne ukształtowanie powierzchni żujących protez stałych ściśle wg da­nych zarejestrowanych w ustach pacjenta,  z uwzględnieniem indywidualnych warunków okluzyjnych. Błędy w zakresie odtwarzania wysokości zwarciowej i powierzchni okluzyjnej mogą  doprowadzić bowiem do zaburzeń okluzji i stanów patologicznych w obrębie całego układu stomatognatycznego.

Podane wyżej zasady dotyczą różnych odmian koron i mostów, niezależnie od technik wy­konawczych i rodzaju stosowanych materiałów ani ich osadzania na zębach własnych czy na filarach implantowanych. W ostatnim czasie wprowadza się nowe technologie wykonawcze z mate­riałów spełniających wymogi biologiczne i wytrzymałościowe bez udziału metalu, co  pozwala na uzyskanie znacznie lep­szych efektów,  zwłaszcza estetycznych (10).

SPECYFICZNE WYMOGI PROJEKTOWANIA IMPLANTOPROTEZ

Implantologia współczesna dysponująca możliwościami korekty chirurgicznej podłoża kostnego przez zastosowanie sterowanej regeneracji kości, podnosze­nie dna zatok, przeszczepy kości własnej pacjenta, wszczepianie syntetycznych preparatów kostnych, stwarza możliwości implantacji na całym przebiegu wyrostków zębodołowych szczęki i żuchwy.

Kluczową kwestią w implantologii zębowej pozostanie zawsze protetyczny aspekt pro­cedury terapeutycznej, rozumianej jako rehabilitacja implantoprotetyczna, z zastosowaniem konstrukcji protetycznych bazujących na uprzednio wprowadzonych wszczepach, jako elementach filarowych. Koncepcji doce­lowego zaopatrzenia protetycznego musi więc być podporządkowane przestrzenne usytuowanie wszczepów, jako filarów uzupełnień protetycznych. Dlatego całe leczenie powinien  zaplanować doświadczony lekarz specjalista z zakresu protetyki, który po gruntownej analizie okluzji zdecyduje, jaki rodzaj rehabilitacji protetycznej będzie w konkretnym przypadku najwłaściwszy. Zaangażowanie chirurgiczne jest uzależnione od rodzaju metody, a całe postępowanie we wszystkich metodach implantologii zębowej jest podporządkowane wymogom protetycznym. Tylko kompleksowa opieka nad pacjentem nie zaciera odpowiedzialności i stwarza korzystne dla pacjenta warunki zarów­no w okresie zabiegowym, jak i w jego dalszym prowadzeniu.

Chociaż wiele wykonywanych dzisiaj konstrukcji protez zębowych może funkcjonować jako implantoprotezy, to jednak muszą one spełniać specyficzne wymogi dodatkowe. W ich projektowaniu szczególną uwagę przywią­zuje się do wytworzenia warunków dla okluzji zrównoważonej i obciążenia osiowego oraz możliwości skutecznego wykonywania zabiegów higienicznych. Obowiązuje szczególna dbałość o eliminację zgryzu urazowego i działa­nia na implanty filarowe niekorzystnych bocznych sił wyważających. Konstrukcje protetyczne mogą być osadzane z użyciem cementów tymczasowych lub mocowane za pomocą mikrośrub tak, aby można je było zdjąć w celach kontrolnych lub korekcyjnych.

Implantacja wszczepów filarowych w szczęce i żuchwie stwarza korzystne warunki do następujących rozwiązań protetycznych:

• w przypadkach braków pojedynczych – korony na implantach bez konieczności szlifowania sąsiednich zębów własnych jako filarów mostu,

• w przypadkach grupowych – korony lub mosty są osadzane na implantach i mogą być zespalane z zębami własnymi lub funkcjono­wać jako filary samodzielne,

• w przypadkach bezzębia wprowadzenie wszczepów pozwala na wyeli­minowanie protezy całkowitej i zastąpienie jej: mostem na implan­tach, skrzydłową konstrukcją szkieletową lub protezą typu overdenture,

• w przypadkach braków skrzydłowych – wyeliminowanie protezy ru­chomej na rzecz implantomostu.

W praktyce brak pojedynczy nie będzie wymagał szlifowania zębów (np. brak bocz­nych siekaczy zostanie uzupełniony bez naruszenia kłów i siekaczy centralnych),  proteza częściowa ruchoma może być wyeliminowana przez zastoso­wanie implantokoron i implantomostów, które są uzupełnieniami sta­łymi na wszczepach jako filarach, proteza całkowita może być zastąpiona dobrze utrzymującym się na implantach  mostem lub częściową konstrukcją protezy z systemem zakotwiczeń bezklamrowych lub overdentures.

W implantoprotetycznym leczeniu bezzębia funkcjonują współ­cześnie dwie koncepcje. Pierwsza z nich preferuje implantoprotezy śluzówkowe typu overdenture wsparte na kilku (np. dwu) wszczepach, druga natomiast zakłada przewagę konstrukcji stałych, przenoszących obciążenia okluzyjne wyłącznie poprzez podparcia i umocowania na co najmniej czterech do ośmiu implantach filarowych.

W podsumowaniu wcześniejszych rozważań można stwierdzić, ze dynamiczny rozwój metod regeneracyjnych  struktur tkankowych szczęki i żuchwy  sprawi, że w  przyszłości stopniowo będą eliminowane protezy płytowe, a inwazyjne szlifowanie zębów naturalnych, w celu uzupełnienia braków zębowych,  zostanie całkowicie zaniechane na rzecz rekonstrukcji uzębienia wyłącznie na bazie implantowanych wszczepów filarowych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Lechner S. K. i wsp.: Ruchome protezy częściowe. Med. Tour Press Int. Warszawa 1996.

2.    Spiechowicz E.: Protetyka stomatologiczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.

3.    Majewski S.: Rekonstrukcja zębów uzupełnieniami stałymi. Wydawnictwo Fundacji Rozwoju Protetyki, Kraków 2005.

4.    Majewski S.: Podstawy protetyki w praktyce lekarskiej i technice dentystycznej. Wydawnictwo Stomatologiczne FP, Kraków 2000.

5.    Kleinrok M.: Zasady odtwarzania zwarcia w protezach stałych. Magazyn Stomat. 1995; 3: 16.

6.    Schillingburg H.T i wsp.: Protezy stałe. Zarys postępowania klinicznego i laboratoryjnego. Wydawnictwo Kwintesencja, Warszawa 1994.

7.    Walter J. D.: Konstrukcje ruchomych protez częściowych. Wydawnictwo Medyczne Sanmedica, Warszawa 1994.

8.    Ciaputa T., Ciaputa A.: Podstawy wykonawstwa prac protetycznych. Wydawnictwo Elamed, Katowice 2009.

9.    Majewski S., Majewski P.: Współczesna implantoprotetyka dentystyczna. Magazyn Stomat. 1998; 12: 21.

10.     Majewski S., Gronkiewicz K.: Zastosowanie nowych technologii  wytwarzania stałych protez zębowych w odniesieniu do konstrukcji wkładów, licówek, koron i mostów – na zębach własnych i filarach implantowanych. Implantoprotetyka 2007; 1-2:49.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Stanisław Majewski
Katedra i Zakład Protetyki Stom. UJ CM
31-155 Kraków
ul. Montelupich 4