Utrzymywanie odpowiedniej, nienagannej czystości i higieny w gabinecie stomatologicznym jest nieodłącznym elementem troski o zdrowie zarówno pacjentów, jak i całego personelu medycznego. Każdego dnia od kilkunastu do kilkudziesięciu pacjentów poddawanych jest zabiegom stomatologicznym, podczas których, ze względu na swoją specyfikę, rozsiew bakterii w powietrzu jest znaczący. Z tego powodu w gabinetach stomatologicznych bardzo ważna jest nie tylko dezynfekcja i sterylizacja narzędzi, ale także dezynfekcja powietrza [1].

Jedną z najskuteczniejszych metod dezynfekcji pomieszczeń i powierzchni jest stosowanie lamp bakteriobójczych. Są to urządzenia emitujące promieniowanie UV-C o długości fali 250-265 nm. Promieniowanie to ma najsilniejsze właściwości biobójcze i nieodwracalnie dezaktywuje bakterie, wirusy, pleśnie, grzyby oraz wszelkie inne drobnoustroje, jednocześnie eliminując konieczność stosowania środków chemicznych. Nie powoduje przy tym żadnego skażenia chemicznego. W 1942 r. profesor W. Wells zastosował lampy UV w celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się odry i gruźlicy w amerykańskich szkołach. Metoda ta okazała się wówczas skuteczna i przez wiele lat była wykorzystywana, aby zapobiegać rozprzestrzenianiu się chorób przenoszonych drogą powietrzną [2-4].

Ze względu na dużą skuteczność działania lampy bakteriobójcze wykorzystuje się wszędzie tam, gdzie wymagana jest sterylność, m.in.:

• w gabinetach zabiegowych i opatrunkowych,

• blokach operacyjnych,

• izbach przyjęć i izolatkach,

• laboratoriach i aptekach,

• lecznicach dla zwierząt,

• pomieszczeniach w przemyśle farmaceutycznym i kosmetycznym,

• pomieszczeniach w przetwórstwie i przechowalnictwie żywności.

Są to miejsca, gdzie od czystości mikrobiologicznej zależy bezpieczeństwo pacjentów i personelu, a także jakość usług i produktów.

Dobór ilości i mocy używanych lamp zależy od:

• wysokości i kształtu pomieszczenia,

• wielkości współczynnika odbicia powierzchni (ścian) w pomieszczeniu,

• temperatury, wilgotności i stopienia zapylenia powietrza,

• odporności drobnoustrojów.

Wielość parametrów, które należy uwzględnić przy doborze ilości lamp w konkretnym pomieszczeniu, uniemożliwia sformułowanie jednoznacznej, prostej reguły precyzyjnie wyjaśniającej ten problem.

Przyjmuje się, że wystarczający stopień czystości mikrobiologicznej w pomieszczeniu o wysokości 2,5-3 m w warunkach pokojowych zostanie osiągnięty przy zastosowaniu:

• lampy 15 W na powierzchni do 6 m2,

• dwóch lamp 15 W na powierzchni do 10 m2,

• lampy 20 W na powierzchni do 12 m2,

• dwóch lamp 30 W na powierzchni do 18 m2.

Czas, na jaki powinny zostać włączone lamy bakteriobójcze, wynosi od 2 do 8 godz. w zależności od przeznaczenia dezynfekowanego pomieszczenia (np. sala chorych, gabinet lekarski, gabinet zabiegowy czy sala operacyjna). Wyraźny efekt dezynfekcji powietrza w pomieszczeniu, np. między dwoma zabiegami, uzyskiwany jest już po włączeniu lampy na 15-20 min [5].

Mechanizm działania lamp bakteriobójczych polega na absorbowaniu przez kwasy nukleinowe i białka energii promieniowania UV-C, która wzbudzając reakcje chemiczne w jądrach, zabija mikroorganizmy. Promieniowanie UV powoduje również powstawanie wolnych rodników i nadtlenków działających toksycznie na komórki – z tego powodu najskuteczniejszy efekt po zastosowaniu lamp bakteriobójczych osiągany jest w warunkach tlenowych. Podatność mikroorganizmów na działanie promieniowania ultrafioletowego jest uzależniona od wielkości ich komórek, struktury ścian komórkowych, a także mechanizmów obronnych. Niszczenie mikroorganizmów przy pomocy promieniowania UV jest procesem ekspotencjalnym, tzn. im wyższa dawka promieniowania, tym odpowiednio większa liczba zniszczonych mikroorganizmów [5, 6].

Promieniowanie UV-C powstaje m.in. przy niskociśnieniowych rtęciowych wyładowaniach (promienniki bakteriobójcze). Do wytworzenia promienników TUV stosowane jest specjalne szkło kwarcowe, które posiada wysoki współczynnik transmisji dla promieniowania bakteriobójczego, przy czym absorbuje niepożądane promieniowanie UV o długości fali poniżej 200 nm, które tworzy ozon w powietrzu. Zatem promienniki TUV wytwarzają znikomą ilość ozonu i to tylko podczas pierwszych 100 godz. świecenia, natomiast 95% swojej energii emitują przy długości fali 253,7 nm zbliżonej do maksimum skuteczności bakteriobójczej. W lampach bakteriobójczych umieszczone są promienniki UV w liczbie od jednego do trzech, które mogą pracować w sposób ciągły lub okresowy. 

Jeden z podziałów lamp bakteriobójczych obejmuje:

• lampy przepływowe z promiennikami umieszczonymi w zamkniętej komorze, przez którą przepływa dezynfekowane powietrze, co jest bezpieczniejszym rozwiązaniem dla personelu,

• lampy przepływowe z dodatkowym promiennikiem zewnętrznym,

• lampy z odsłoniętym promiennikiem wykorzystujące bezpośrednie działanie lamp UV.  

Ze względu na rozmieszczenie wyróżnia się lampy bakteriobójcze:

• sufitowe,

• przyścienne,  

• statywowe (ruchome). 

Lampy bakteriobójcze przepływowe z promiennikiem wewnętrznym

Lampy przepływowe powinny być stosowane wszędzie tam, gdzie wymagany jest wysoki poziom sterylności pomieszczeń przy jednoczesnym przebywaniu w nich personelu. Dezynfekcja powietrza w lampach przepływowych odbywa się wewnątrz zamkniętej komory, dzięki czemu są one bezpieczne dla znajdujących się w pomieszczeniu ludzi, zwierząt i roślin. Skażone powietrze zasysane jest przez wentylator do wnętrza komory dezynfekcyjnej. Najpierw przechodzi ono przez filtr, który zatrzymuje kurz i inne pyły, a następnie przepływa przez komorę z małą prędkością, bezpośrednio przy dwóch promiennikach UV i wydostaje się na zewnątrz oczyszczone mikrobiologicznie.

Lampy bakteriobójcze przepływowe z promiennikiem zewnętrznym

Zasada działania tych lamp jest taka sama jak lamp przepływowych z promiennikiem wewnętrznym. Dodatkowy zewnętrzny promiennik zwiększa skuteczność działania lampy, która dezynfekuje nie tylko powietrze, ale także powierzchnie przedmiotów umieszczonych w zasięgu jej promieniowania. Tego typu lampy produkowane są w wersji podsufitowej i przyściennej.

Lampy bakteriobójcze bezpośredniego działania

Lampy bakteriobójcze z jednym lub dwoma odkrytymi promiennikami UV charakteryzują się dużą skutecznością działania. Najlepsze wyniki w dezynfekcji pomieszczeń uzyskuje się przez napromieniowanie górnych warstw powietrza. Prądy powietrza powodują wymieszanie czystego powietrza z górnej części pomieszczenia z zanieczyszczonym powietrzem dolnych poziomów, dając w ten sposób małe stężenia bakterii na poziomie oddychania. Lampa dezynfekuje także powierzchnie przedmiotów znajdujących się w zasięgu jej promieniowania [7].

Lampy bakteriobójcze stosowane prawidłowo według zaleceń producenta nie powodują żadnych zagrożeń. Poprawnie prowadzona dezynfekcja lampami UV stanowi skuteczną i tanią metodę dezynfekcji skażonego powietrza w gabinetach lekarskich, a także innych placówkach opieki i diagnostyki medycznej [5, 8].

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Pregiel B., Wrzyszcz-Kowalczyk A., Jankowska K.: Zapobieganie zakażeniom w gabinecie stomatologicznym. Poradnik Stomatol 2005; 5 (7): 18-20.

2.     Żyśko-Christ D., Kałahurka A.: Dezynfekcja i sterylizacja w gabinecie stomatologicznym. Magazyn Stomatol 2003; 3: 91-92.

3.     Riley R. L., Nardell E. A.: Clearning the air. State of the art. Am Rev Respir Dis 1989; 139: 1286-1294.

4.     Weremko M., Polz D., Polz-Dacewicz M.: Kontrola zakażeń w gabinecie stomatologicznym. Magazyn Stomatol 2006; 16 (6): 92-94.

5.     Ciebiada-Adamiec A., Adamiec M.: Lampy bakteriobójcze. Lek Rodz 2007; 12 (2): 221-223.

6.     Ponikło W.: Lampy bakteriobójcze. Lekarz 2004; 8/9: 17-18.

7.     Gaszyński W., Pawlak A.: Użycie lamp bakteriobójczych w oddziałach intensywnej terapii i salach operacyjnych. Zakażenia 2008; 8 (4): 19-23.

8.    Krzywicka H., Janowska J., Zarzycka E.: Działanie promieniowania UV na drobnoustroje znajdujące się w powietrzu. Rocz Państ Zakł Hig 1997; 48 (3): 269-274.

..............................................................................................................................................................

© Ksymena Staroń-Irla, Monika Dawiec, Grzegorz Dawiec

..............................................................................................................................................................

* Adres do korespondencji:

Ksymena Staroń-Irla
Katedra i Zakład Stomatologii Zachowawczej
z Endodoncją SUM
41-902 Bytom, pl. Akademicki 17
e-mail: kseniapl1@gmail.com

Pracę nadesłano: 20.04.2010 r.
Przyjęto do druku: 10.08.2010 r.