Badanie cefalometryczne wykonywane jest najczęściej na przystawkach –  dodatkowych ramionach, które dołączane są do aparatów pantomograficznych (fot. 1 i 2). Zdjęcia cefalometryczne, zwane inaczej zdjęciami tele-rtg, to badania odległościowe twarzoczaszki, w których odległość pomiędzy źródłem promieniowania (lampa rentgenowska) a linią pośrodkową pacjenta wynosi zwykle 150 cm.

Z tego powodu projekcje te przypominają zdjęcia tylno-przednie klatki piersiowej, które również służą do pomiarów np. sylwetki serca.

Badania cefalometryczne wykonywane były dawniej w formie analogowej – na kliszy, która umieszczana była w kasecie (o formacie 18 x 24 lub 24 x 30 cm) zawierającej ekrany wzmacniające. Obecnie, coraz częściej jako detektor promieniowania używa się detektorów cyfrowych (fot. 3 i 4) lub substytutów klisz – płytek PSP, które po wykonaniu są skanowane laserowo.

Większość przystawek cefalometrycznych posiada stałą odległość kasety od kraniostatu. Standardowo detektor znajduje się w odległości ok. 180 cm od źródła promieniowania (wówczas odległość ognisko-linia pośrodkowa to ok. 150 cm). W niektórych aparatach możliwa jest regulacja odległości uchwytu detektora od pacjenta, a co za tym idzie – ustawienia żądanego powiększenia obrazu.

Głowa pacjenta, niezależnie od zastosowanej projekcji, jest unieruchomiona w kraniostacie (fot. 5 i 6). Składa się on z pary uchwytów usznych (fot. 7), które przytrzymują głowę poprzez otwory słuchowe zewnętrzne, oraz z pojedynczego uchwytu nosowego (fot. 8), zakładanego na nasadę nosa.

Uchwyt nosowy posiada zatopiony wzorzec długości, który powinien być zobrazowany na zdjęciu i służy do odniesienia pomiarów w analizie cefalometrycznej. Pewną trudność oraz ograniczenie stanowi fakt, iż uchwyty uszne poruszają się jednocześnie. W czasie ustawiania głowy pacjenta w kraniostacie należy delikatnie wprowadzać je w otwory słuchowe. Kraniostat obraca się na ruchomej tarczy ze skokiem co 10 stopni do 90 stopni.

Zdjęcia cefalometryczne są wykonywane najczęściej w projekcji bocznej jako telerentgen profilowy (LL, z ang. Latero-Lateral Projection; fot. 9 i 11) lub w projekcji tylno-przedniej (PA, z ang. Postero-Anterior Pojection; fot. 10 i 12).
Przy obu podstawowych projekcjach: LL i PA głowa jest umieszczona stabilnie w kraniostacie, natomiast płaszczyzna frankfurcka pacjenta (oczodołowo-uszna środkowa) przebiega poziomo. Do regulacji jej ułożenia używamy przycisków ruchu kolumny (w górę i w dół) oraz regulacji wysunięcia uchwytu nosowego.

Cyfrowe systemy cefalometryczne oferują dwojakie podejście do wytworzenia obrazu:

1. na zasadzie skanografii – linijkowy detektor CCD lub CMOS skanuje czaszkę pacjenta naświetlaną przez lampę rtg, której promieniowanie jest ograniczone przez wąską szczelinę kolimatora wtórnego;

2. wg kanonu „jeden strzał” (ang. One Shot) – system ze wzmacniaczem obrazu (ang. Image Intesifier) oraz kamery CCD (fot. 13 i 14) rejestrują promieniowanie od razu naświetlające całą czaszkę badanego (tak jak w aparatach analogowych).

Cyfrowe aparaty pantomograficzne z przystawkami do wykonywania zdjęć cefalometrycznych zgodnie z ustawą podlegają comiesięcznym testom podstawowym (m.in. test osiowości wiązki, test rozdzielczości i powtarzalności ekspozycji; fot. 15). Niezależnie od nich, na bieżąco podczas wykonywania każdego zdjęcia można ocenić jakość kalibracji aparatu, poprzez obserwację położenia metalowych elementów zatopionych w uchwytach usznych, które obrazują się na cefalogramach (pierścień i kulka widoczne na fot. 16). 

W obrazowaniu analogowym (na kliszy) promieniowanie miękkie, które ma zarysować nos i wargi pacjenta, jest wytwarzane w czasie ekspozycji na promieniowanie rtg. Promieniowanie pierwotne, które zostało ograniczone do żądanego rozmiaru (kolimator pierwotny) przechodzi przez klin wykonany z aluminium i umieszczony na brzegu wózka kasety przed dojściem do tkanek pacjenta (fot. 17).

Natomiast w obrazowaniu cyfrowym twarzoczaszki, filtr tkanek miękkich wykonuje automatycznie oprogramowanie do akwizycji obrazów po wykonaniu zdjęcia i może być ono ręcznie zmodyfikowane (fot. 18).

..............................................................................................................................................................

© Tekst i fotografie: Piotr Malisz