WPROWADZENIE

Nieprawidłowości zębowe powstają w następstwie zaburzeń (niecałkowity lub nadmierny rozwój) występujących w różnych stadiach rozwoju zęba. Wśród nich wyróżnia się zaburzenia dotyczące budowy anatomicznej (wielkości i kształtu), położenia, struktury tkanek, a także liczby zębów. Zwiększona liczba zębów (hyperdontia) jest następstwem nadczynności listewki zębowej. Przypuszcza się, że czynnikami powodującymi uaktywnienie listewki zębowej mogą być naprężenia występujące w kości szczęk i kości przysiecznej, powodujące rozszczepienie listewki zębowej. Natomiast zmniejszona liczba zębów (hypodontia) jest wyrazem upośledzenia czynności listewki zębowej. Prawdopodobnie przyczyną występowania tej nieprawidłowości zębowej są zaburzenia rozwojowe w obrębie ektodermy, choroby układowe, miejscowe czynniki uszkadzające (urazy, zapalenia kości), także dziedziczność [1]. Szczegółowa i jednoznaczna klasyfikacja niektórych anomalii jest problematyczna ze względu na pochodzenie i rodzaj czynników uszkadzających oraz charakter wywołanych zmian anatomopatologicznych.

ZABURZENIA BUDOWY

Zęby dwoiste są nieprawidłowością związaną ze zwiększeniem wymiarów zęba. Do tej grupy zalicza się: zęby zlane, zrośnięte i bliźniacze. Zaburzenia tego typu mogą być uwarunkowane genetycznie. Przyjmuje się, że dziedziczenie uwarunkowane jest autosomalnym genem recesywnym lub dominującym o bardzo małej penetracji. Ponadto, jako przyczyny tej nieprawidłowości podawane są: niezgodność czynnika Rh rodziców, choroby zakaźne lub psychiczne, awitaminoza, ostre urazy mechaniczne, hiperwitaminoza A, choroby układowe, zaburzenia endokrynologiczne lub zespoły chorobowe. Zaburzenie może wystąpić w każdym odcinku łuków, ale częściej dotyczy zębów przednich, zwłaszcza w żuchwie [2]. Obustronne występowanie zębów dwoistych jest obserwowane u 0,02% populacji [2, 5]. Znacznie rzadziej niż podwojenie struktur zęba występuje ich potrojenie i dotyczy 0,02% dzieci [2, 3, 6, 7].

Zęby dwoiste pojawiają się znacznie częściej w uzębieniu mlecznym niż stałym i ocenia się, że występują u  0,5-0,8% populacji. Podwójny ząb mleczny może być związany z aplazją stałego następcy. Zdarza się, że korzenie zębów dwoistych wykazują opóźnioną  fizjologiczną resorpcję, co z kolei opóźnia wyrzynanie zęba stałego. Zęby dwoiste występują głównie
w obrębie siekaczy, jeżeli więc zaburzenie dotyczy zębów stałych, stwarza to poważne problemy estetyczne [1].

Wg  Schuursa zęby podwójne towarzyszą niektórym zespołom chorobowym:

• w achondrodysplazji – siekacze zlane są z zębami dodatkowymi,

• w dysplazji chondroektodermalnej – w obrębie zębów mlecznych,

• w zespole Kornelii de Lange – zlane siekacze dolne,

• w dysplazji Ekmana-Westborga-Juliena – bliźniacze siekacze przyśrodkowe w szczęce,

• w zespole Goltza-Gorlina – zęby mleczne zlane i zęby bliźniacze,

• w chorobie Alberta-Schonberga – zlane siekacze mleczne,

• w zespole Russella-Silvera – podwójne trzonowce mleczne,

• w zespole Wolfa – zlane siekacze mleczne,

• w asocjacji VECTERL – zlane zęby przednie mleczne [8, 9].

Zęby zrośnięte, zroślaki, zęby zlane (dentes concreti) dotyczą zarówno uzębienia mlecznego, jak i stałego. Mianem zębów zrośniętych określa się stałe lub mleczne zęby o oddzielnie wykształconych koronach połączonych w obrębie szkliwa
z zachowanymi odrębnymi komorami zębów, natomiast zrośnięte korzeniami [1].

Częstość występowania  zębów zrośniętych w uzębieniu mlecznym wynosi 1%, w stałym zaś 0,1% [10]. Należą one do wad rozwojowych powstających na skutek zaburzeń w odontogenezie. W wyniku zniszczenia przegrody kostnej dochodzi do przemieszczenia i stłoczenia sąsiadujących ze sobą zawiązków. W okresie tworzenia się korzeni ulegają one zrośnięciu poprzez cement [1]. Połączenie dwóch zębów następuje po ukształtowaniu się koron zębowych lub później, w czasie kiedy trwa formowanie się korzeni lub po ich uformowaniu. Na zdjęciu RTG zęby zrośnięte mają dwie oddzielne komory miazgi i oddzielne kanały korzeniowe. Zęby mogą ulec zrośnięciu całą powierzchnią korzeni lub tylko ich częścią. Może też nastąpić zrośnięcie zębów o typowym kształcie z zębami dodatkowymi o budowie zbliżonej do prawidłowej, bądź ze zniekształconymi dodatkowymi zębami szczątkowymi [11, 12].

Zęby zrośnięte mogą współistnieć z innymi wadami wrodzonymi, jak syndaktylia, zez, deformacje paznokci, oraz chorobami ogólnoustrojowymi, np. kiłą wrodzoną. W niektórych zespołach wad wrodzonych zęby zrośnięte są uważane za objaw stały, m.in. w dysostozie. 

Połączenie się korzeni zębów może wystąpić w przebiegu hypercementosis [3, 11, 13, 14, 15, 16, 17], tj. nadmiernego nawarstwiania się cementu na powierzchni korzenia, spowodowanego m.in.: stanami zapalnymi, zaburzeniami zgryzu oraz chorobą Pageta czy nadczynnością przysadki mózgowej. 

Według Whaites’a zroślaki to dwa zęby połączone ze sobą przez kostniwo [18]. W ocenie Łasińskiego zęby takie powstają przez połączenie prawidłowych zawiązków dwóch sąsiednich zębów i najczęściej jest to ząb mądrości i drugi ząb trzonowy. Thoma i Goldman uważają, że w przypadku kontaktu zawiązków zębów powstają zęby zlane, zaś zęby zrośnięte są to dwa oddzielnie uformowane zęby połączone ze sobą cementem korzeniowym [19]. Według Raczew „zroślaki” powstają w późniejszym okresie rozwoju zawiązków, gdy ich części koronowe są już uformowane i dlatego zrost ogranicza się wyłącznie do kostniwa [20]. Parafiniuk i Dziuba uważają, iż w przypadku „zroślaków” korony zębów wykształcają się wcześniej niż dochodzi do zrostu ich korzeni i stąd ich wspólna miazga korzeniowa [21]. Według Mloska do zrośnięcia kostniwa dwóch sąsiadujących ze sobą zębów może dojść w okresie rozwoju korzeni (zroślak prawdziwy) lub nastąpić w wyniku zmian nabytych (o różnej etiologii)
w przebiegu hipercementosis [14].

Masztalerz podaje, że w czasie rozwoju wielkość zęba, jego kształt i budowa mogą zostać zaburzone wskutek połączenia się dwóch sąsiadujących ze sobą zębów. Zrost może nastąpić pomiędzy dwoma zawiązkami zębów prawidłowych, ale znacznie częściej między zębem prawidłowymi i nadliczbowym lub dodatkowym [22].

Według autorów ząb zrośnięty częściowo ma dwie oddzielne komory zęba i dwa kanały korzeniowe, a w obrębie korzeni jest połączony tylko warstwą kostniwa, natomiast w zakresie korony warstwą szkliwa. Z kolei ząb zrośnięty całkowicie charakteryzuje jedna wspólna komora zęba i połączenie we wspólny szeroki kanał korzeniowy [7, 23, 24].

„Zroślaki” mogą być częściowo lub całkowicie zatrzymane, utrudniać wyrzynanie się zębów sąsiednich i być przyczyną niezamierzonego usunięcia sąsiedniego zęba podczas ekstrakcji.

Postępowanie z zębami zrośniętymi jest uzależnione od miejsca ich usytuowania w łuku zębowym oraz sposobu ich połączenia. W zależności od przypadku stosuje się leczenie chirurgiczne polegające na usunięciu zęba zrośniętego i późniejsze leczenie ortodontyczne, protetyczne albo jedynie leczenie zachowawczo-ortodontyczne [10, 25, 26].

Jeżeli połączenie zawiązków nastąpi we wcześniejszym okresie, kiedy nie doszło jeszcze do uwapnienia koron zębów, dochodzi wówczas do powstania zębów zlanych (zespolonych).

W zębach takich udaje się prześledzić miejsce połączenia obu zawiązków w postaci bruzdki lub wgłębienia na koronie [1].

Zęby zlane (dentes confusi), inaczej nazywane zespolonymi, powstają na skutek połączenia się dwóch lub więcej zawiązków. Początkowo rozwijają się one osobno, a w końcowym okresie łączą się wspólną warstwą szkliwa lub szkliwa i zębiny [1, 10, 27]. Mają wspólną szeroką komorę miazgi i jeden kanał korzeniowy. W łuku zębowym zajmują miejsce dwóch zębów. W takich przypadkach na zdjęciu rentgenowskim widać jedną szeroką komorę miazgi, niekiedy z uwypukleniem zębiny do światła komory w miejscu zlania się zawiązków oraz jeden szeroki kanał korzeniowy. Zęby zlane wyglądem przypominają ząb olbrzymi o nieproporcjonalnie dużej koronie [11, 12]. Na podstawie przeprowadzonych badań zębów zlanych stwierdzono obecność podwójnej girlandy dziąsłowej wokół obu części korony zroślaka [28]. Ravn w swoich badaniach uzębienia mlecznego wykazał występowanie zębów zlanych w 0,9% badanych przypadków [29].

Zęby bliźniacze (dentes geminatii) powstają na skutek podziału jednego zawiązka zęba lub w wyniku połączenia zawiązka prawidłowego z nadliczbowym. Mają one dwie korony i jeden korzeń, a w łuku występują jako jeden ząb [10]. Jest to wada rozwojowa polegająca na rozszczepieniu zawiązka zęba we wczesnym stadium rozwoju podczas kształtowania się korony [1]. Wg Szpringer-Nodzak w wyniku tego zaburzenia powstaje ząb o szerokiej koronie, rozdzielony pionową bruzdą na powierzchni wargowej. Badanie radiologiczne wykazuje wspólną komorę zęba. Szkliwo i zębina zębów bliźniaczych mogą być nie w pełni rozwinięte lub słabiej uwapnione [30].

Obecność zębów bliźniaczych w uzębieniu mlecznym wskazuje na większe prawdopodobieństwo pojawienia się tej anomalii również w uzębieniu stałym. Stałe zęby dwoiste stwarzają estetyczne i funkcjonalne problemy, które wymagają specjalistycznego leczenia. Odróżnienie zęba bliźniaczego od zęba zlanego klinicznie jest trudne, zwłaszcza w przypadku zlania między zębem prawidłowym i nadliczbowym [30].

NASTĘPSTWA OBECNOŚCI ZĘBÓW DWOISTYCH

Występowanie zębów podwójnych w uzębieniu mlecznym może poprzedzać nieprawidłowości zębowe w uzębieniu stałym [31]. Zarówno zęby zlane, jak i zrośnięte są przyczyną zaburzeń zgryzowych. Powodują występowanie stłoczeń, zwłaszcza wtedy, gdy zrośnięciu bądź zlaniu ulegnie ząb dodatkowy z prawidłowym zębem stałym. Mogą być przyczyną wychylenia i obrotów zębów. Zlany ząb sieczny przyśrodkowy stały powoduje powstanie diastemy.

Zęby zrośnięte, zlane czy olbrzymie w szczęce mogą być przyczyną występowania wady klasy III w obrębie kłów oraz wyrzynania się zębów poza łukiem zębowym. Ponadto anomalie zębowe mogą powodować problemy periodontologiczne, a także częstsze występowanie próchnicy oraz trudności w leczeniu endodontycznym, ale przede wszystkim zaburzają harmonię łuku zębowego. Dlatego też ważny jest plan ortodontycznej przebudowy łuków zębowych jako integralnej części kompleksowego leczenia pacjentów z tego rodzaju anomaliami uzębienia [11, 12].

Zrost zębów w obrębie cementu korzeniowego niesie ryzyko złamania blaszki kostnej wyrostka zębodołowego podczas ich usuwania [10]. Nierozpoznanie zębów dwoistych przed ekstrakcją zagraża powikłaniem w postaci złamania guza szczęki lub powstaniem połączenia jamy ustnej z zatoką szczękową.

OCENA RADIOLOGICZNA

W wielu przypadkach rozpoznanie zębów zrośniętych opiera się na badaniu rentgenowskim. Stwierdza się wówczas pogrubienie korzeni zębów oraz brak szpary ozębnowej w obszarze zrostu ich kostniwa. Według Orlik-Grzybowskiej różnice między zębami zlanymi i zroślakami można stwierdzić jedynie badaniem radiologicznym, które może wykazać obecność dwóch odrębnych komór i dwóch kanałów korzeniowych. Whaites zwraca jednak uwagę, że na podstawie samego tylko zdjęcia rentgenowskiego nie można ocenić, czy zrośnięte zęby są  połączone wyłącznie przez kostniwo [17].

Diagnostyka różnicowa zębów dwoistych nadal nastręcza więc wielu trudności. Według Mitręgi i Krzyckiej zakwalifikowanie zębów dwoistych do jednej z grup nieprawidłowości (zębów zlanych, zrośniętych lub bliźniaczych) wyłącznie na podstawie obrazu klinicznego jest często niemożliwe, jak również zdjęcie rentgenowskie nie zawsze daje pełną i ostateczną odpowiedź co do typu występującej anomalii.

POSTĘPOWANIE LECZNICZE

Postępowanie lecznicze w przypadku tego rodzaju anomalii zębowych jest  indywidualne i zależy od warunków zgryzowych, stanu uzębienia pacjenta oraz uwarunkowań estetycznych.

W pracy dotyczącej metod postępowania z zębami zrośniętymi Czarnecka i wsp. przedstawili trzy kierunki postępowania:

1) usunięcie zęba zrośniętego i w jego miejsce przesunięcie zębów sąsiednich;

2) usunięcie niekorzystnie położonego zęba sąsiedniego,
a w łuku pozostawienie zęba zrośniętego;

3) opiłowanie zęba zrośniętego w celu upodobnienia kształtu jego korony do zęba typowego [32].

Badełek-Mirek proponuje nieco odmienne metody postępowania w przypadkach zębów zrośniętych siecznych szczęki, a mianowicie rozszerzenie górnego łuku zębowego w celu wprowadzenia siekaczy górnych, przesunięcie i przechylenie zębów atypowych oraz rozbudowę przedniego odcinka żuchwy. Jednak w następstwie zastosowania tej metody dochodziło do powstawania diastemy w żuchwie, a wynik estetyczny był wątpliwy. Inny sposób leczenia przewidywał usunięcie górnych siekaczy bocznych. Sposób ten okazał się niegodny polecenia ze względu na konieczność usunięcia zębów o prawidłowej budowie i pozostawienie szpecących zębów atypowych. Trzeci wariant proponowany przez autorkę polegał na usunięciu zębów zlanych siecznych przyśrodkowych przed wyrznięciem się zębów 12. i 22. W takim postępowaniu należy się liczyć z koniecznością  ekstrakcji wyrównawczych w łuku zębowym dolnym. W niektórych przypadkach  można  zdecydować się na usunięcie zębów atypowych i ruchome uzupełnienie protetyczne do czasu ukształtowania się ostatecznych warunków zgryzowych i późniejsze  uzupełnienie  protetyczne stałe.

W postępowaniu terapeutycznym dominuje tendencja do stosowania metod chirurgicznych skojarzonych z postępowaniem ortodontycznym [11, 12].

U około połowy pacjentów z zębami mlecznymi dwoistymi obserwuje się również zaburzenia rozwojowe zębów stałych: hipodoncję, hiperdoncję, zęby olbrzymie i stożkowate oraz wgłobione [3]. Bedi i wsp., Brook i wsp. oraz Peretz i wsp. stwierdzili utrudnione wyrzynanie stałych następców zębów dwoistych z powodu asymetrycznej resorpcji ich korzeni
[2, 3]. 

Oprócz ekstrakcji zębów dwoistych podejmowano próby ich rozdzielenia i leczenia metodą amputacji formokrezolowej [39].

ZABURZENIA LICZEBNOŚCI ZĘBÓW

Zęby nadliczbowe (dentes supernumerarii) są następstwem anomalii zębowej związanej ze zwiększeniem liczby zębów. Budowa anatomiczna tych zębów może być prawidłowa lub nieprawidłowa. Częstość występowania zębów nadliczbowych ocenia się na 1-4% w populacji [17]. Według niektórych autorów, zasadny jest podział na zęby nadliczbowe i dodatkowe. Zęby dodatkowe przypominają swoim kształtem zęby prawidłowe, zaś zęby nadliczbowe są zniekształcone i mają mniejsze wymiary [33]. Zęby nadliczbowe występują dwa razy częściej w uzębieniu stałym niż w mlecznym. Najczęściej zęby nadliczbowe występują w okolicy górnych siekaczy, rzadziej zaś w okolicy zębów przedtrzonowych. Według badaczy, nadliczbowość zębów jest dziedziczona autosomalnie jako cecha dominująca, a także może towarzyszyć zespołowi Gardnera lub dysplazji obojczykowo-czaszkowej [34].

Ze względu na kształt zęba nadliczbowego wyróżnia się:

• Ząb stożkowy – mały, o ostrych krawędziach, najczęściej rozpoznawany w uzębieniu stałym. Położony jest jako ząb środkowy (mesiodens) pomiędzy przyśrodkowymi siekaczami od strony podniebienia. Rozwój korzenia zęba stożkowego albo wyprzedza, albo jest nieco opóźniony w stosunku do rozwoju sąsiednich zębów stałych.

• Ząb guzkowaty – jest zwykle większy niż typ stożkowy, posiada więcej niż jeden guzek w obrębie korony i ma beczułkowaty kształt. Ząb taki może być wgłębiony, zaś jego korzeń jest najczęściej niekompletny lub brakuje go całkowicie. Zęby te są zwykle parzyste i lokalizują się głównie w przednim odcinku szczęki od strony podniebiennej.

• Zęby dodatkowe (dentes suplementarii, uzupełniające, eumorficzne) – w większości przypadków te dodatkowe zęby o prawidłowym kształcie są podwojeniem zębów w łuku zębowym i zlokalizowane bywają jako trzeci górny siekacz, trzeci dolny, czwarty ząb dwuguzkowy lub jako górny albo dolny ząb trzonowy. Większość z nich występuje w uzębieniu mlecznym i rzadko ulega zatrzymaniu [17]. W uzębieniu mlecznym ząb nadliczbowy zwykle przyjmuje kształt zęba typowego, ale również bywają zęby stożkowate, ostro krawędziste i zawsze ulegają wyrznięciu w przeciwieństwie do zębów nadliczbowych w uzębieniu stałym, które częściej przybierają kształt nietypowy (różyczkowaty, kroplowaty, dłutkowaty) i mogą być zatrzymane w kości [33].

W zależności od lokalizacji wśród zębów nadliczbowych wyróżnia się:

• Mesiodens, który wyrzyna się między siekaczami przyśrodkowymi górnymi lub bezpośrednio za nimi, ale w każdym przypadku w obrębie linii środkowej, najczęściej szczęki, znacznie rzadziej żuchwy. Mesiodens często ma kształt stożkowy.

• Paramolar – ząb przytrzonowy, jest zębem, który znajduje się w łuku zębowym za pierwszym lub drugim przedtrzonowcem, stosunkowo rzadziej między pierwszym a drugim, najrzadziej między drugim i trzecim trzonowcem. Paramolar najczęściej lokalizuje się od strony przedsionkowej, wyjątkowo podniebiennie lub językowo. Są to najczęściej  nadliczbowe zęby podobne w kształcie do zębów trzonowych lub występują jako mały twór położony między korzeniami zębów trzonowych i określane są jako przypadkowe znalezisko radiologiczne.

• Distomolar (retromolar) – ząb zatrzonowy jest zębem nadliczbowym, który położony jest za zębem mądrości. Zwykle jest jednokorzeniowy i wyraźnie oddzielony od zębów sąsiednich. Spotykany jest zwykle w szczęce i wyrznięty stanowi przedłużenie łuku zębowego. Ząb zatrzonowy może mieć budowę zbliżoną do zęba prawidłowego z wykształconą koroną i korzeniem lub posiadać kształt różniący się od zęba prawidłowego. Zwykle siła erupcyjna tego zęba jest niewielka i nie powoduje zmian w łuku zębowym, a tym samym pozostaje nierozpoznany aż do badania radiologicznego. Nazywany jest czwartym zębem trzonowym.

Badania dotyczące zębów nadliczbowych wskazują, że mogą się one wyrzynać w każdym miejscu łuku zębowego, chociaż są miejsca szczególnie predysponowane do ich występowania. Pojedyncze zęby nadliczbowe występują dziesięciokrotnie częściej w szczęce niż w żuchwie. Z kolei mnogie zęby nadliczbowe częściej występują w żuchwie [17]. Zęby nadliczbowe mogą wyrznąć się prawidłowo lub poza łukiem zębowym lub wyrznąć się drogą nieprawidłową na przykład do jamy nosa, a także nie wyrznąć się i pozostać w kości. Ocenia się, że tylko 15-34% zębów nadliczbowych w uzębieniu stałym wyrzyna się, zaś pozostałe zostają zatrzymane w kości. Odmienna sytuacja występuje w uzębieniu mlecznym, gdzie ponad 70% zębów nadliczbowych ulega wyrznięciu [35, 36].

Nadliczbowość zębów w uzębieniu mlecznym bardzo często pozostaje niezauważona, ponieważ zęby te mają najczęściej kształt prawidłowy, wyrzynają się i ustawione prawidłowo w łuku zębowym traktowane są jak kolejny ząb uzębienia mlecznego. Dotyczy to najczęściej odcinka przedniego, gdzie ząb ulega resorpcji, zanim zostanie rozpoznany.

Melamed i wsp. na podstawie przeprowadzonych badań sugerują, że nie należy traktować analogicznie obecności pojedynczych zębów nadliczbowych i występowania mnogich zębów nadliczbowych. Według nich ich wielość wiąże się ściśle z zespołem Ehlers-Danlosa [37]. Wyróżnia się przynajmniej 10 typów EDS (Ehlers-Danlos syndrome). Oprócz występowania zębów nadliczbowych, objawy dotyczą głównie skóry, więzadeł i stawów, co jest wynikiem dużej zawartości kolagenu w tych strukturach. Skóra staje się nadmiernie elastyczna i podatna na urazy, a ruchomość stawów zwiększa się i można zaobserwować ruchy w płaszczyznach innych niż fizjologiczne. Zaburzenia dotyczą również narządów wewnętrznych, może dojść do uszkodzenia naczyń, pęknięcia jelita, defektów gałki ocznej (np. odklejenia siatkówki) [38].

POWIKŁANIA TOWARZYSZĄCE ZĘBOM NADLICZBOWYM

Obecność zęba nadliczbowego może powodować:

• zaburzenia wyrzynania – najczęściej obserwowane, kiedy ząb nadliczbowy typu guzkowego z powodu podniebiennego położenia w stosunku do siekaczy szczęki zaburza ich wyrzynanie;

• przemieszczenia zębów  –  ząb nadliczbowy może być powodem przemieszczenia zęba  stałego. Stopień przemieszczenia może być różny, od zrotowania średniego stopnia aż do całkowitego, a nawet ekotopowego przemieszczenia;

• stłoczenia – wyrznięte zęby nadliczbowe mogą być przyczyną zniekształcenia łuku zębowego;

• diastema rzekoma – głównie spowodowana obecnością mesiodensa;

• resorpcja korzenia zęba stałego przez sąsiadujący z nim ząb nadliczbowy występuje wyjątkowo rzadko;

• rozwój próchnicy – wyrznięte zęby nadliczbowe predysponują do zalegania pokarmów i rozwoju próchnicy.

DIAGNOSTYKA RADIOLOGICZNA

Obraz radiologiczny zębów nadliczbowych może być różny, od zębów o prawidłowej budowie anatomicznej do tworów o różnym kształcie. Zwykle są mniejsze niż prawidłowe zęby. Zdjęcie radiologiczne może ujawnić obecność zęba nadliczbowego mlecznego w uzębieniu mlecznym po 3-4. roku życia, natomiast zęba nadliczbowego w uzębieniu stałym u dzieci pomiędzy  9-12. rokiem życia [1].

POSTĘPOWANIE LECZNICZE Z ZĘBAMI NADLICZBOWYMI

Postępowanie z zębami nadliczbowymi zależy od wielu czynników, a więc od ich wpływu na rozwój prawidłowego uzębienia, od ich liczby i lokalizacji oraz od możliwych powikłań związanych z interwencją chirurgiczną. Plan postępowania terapeutycznego z  zębem  nadliczbowym powinien być poprzedzony skrupulatnym badaniem klinicznym i radiologicznym, wspartym w razie potrzeby badaniem komputerowym (CBCT). Wczesne ustalenie rozpoznania i wdrożenie leczenia jest istotne w zapobieganiu lub minimalizowaniu powikłań.

Na podstawie danych z piśmiennictwa zaleca się usuwanie zęba nadliczbowego w sytuacji kiedy:

• wyrzynanie zębów stałych jest opóźnione lub powoduje ich zatrzymanie,

• przy nieprawidłowym wyrzynaniu się zęba stałego,

• przy trudnościach w aktywnym leczeniu ortodontycznym,

• ząb nadliczbowy obecny w kości w miejscu planowanego wszczepu,

• kiedy ząb nadliczbowy wyrznął się samoistnie [33].

Ekstrakcja zęba nadliczbowego nie w każdym przypadku jest leczeniem z wyboru. Dotychczas nie określono jednoznacznie najlepszego przedziału wiekowego, w którym należy usunąć ząb nadliczbowy w okolicy przedniej części szczęki (mesiodens).

Zęby nadliczbowe położone w kości mogą pozostawać w obserwacji kiedy:

• wyrzynanie zębów sąsiednich przebiega prawidłowo,

• nie planuje się aktywnego leczenie ortodontycznego,

• usunięcie mogłoby spowodować zaburzenia żywotności okolicznych zębów [33].

Postępowanie z zębem nadliczbowym musi być oparte na ścisłej współpracy lekarza chirurga z ortodontą, z uwzględnieniem długoterminowego planu leczenia. Do każdego przypadku należy podchodzić indywidualnie.

PODSUMOWANIE

Zaburzenia zębowe dotyczące budowy zębów oraz ich liczebności wymagają wczesnej diagnostyki w celu zaplanowania odpowiedniego, specjalistycznego postępowania, optymalnego dla każdego przypadku. Zaburzenia zębowe rozpoznawane są na podstawie oceny klinicznej łuków zębowych i diagnostyki radiologicznej.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Szpringer-Nodzak M., Wochna-Sobańska M.: Stomatologia wieku rozwojowego. Wyd. PZWL, Warszawa 2003.

2.    Zadurska M., Piekarczyk B., Młynarczyk A.: Zęby dwoiste – na podstawie piśmiennictwa i własnych obserwacji. Czas Stom 2004; 57, 7: 740-746.

3.    Brook A.H., Winter G.: Double teeth. Brit Dent J 1970; 129: 123-130.

4.    Erdem G., Uzami M., Olmez S., Sargon M.: Primary incisor triplication defect. J Dent Child 2001; 301, 9-10: 322-325.

5.    Milano M., Seybold S., McCandless G., Cammarata R.: Bilateral fusion of the mandibular primary incisors: report of case. J Dent Child 1999; 66, 7-8: 280-282.

6.    Mochizuki K., Yonezu T., Yakushiji M., Machida Y.: The fusion of three primary incisors: report of case. J Dent Child 1999; 11-12, 66: 421-425.

7.    Riesenberger R.E., Kilian C.M.: Triplication and twinning in one dental arch: report of  a case. Quintessence Int 1990; 21, 8: 621-623.

8.    Zappa J., Hawro E.: Czwarty ząb trzonowy, ząb podwójny i zęby dodatkowe w jednym łuku zębowym – opis przypadku. Mag Stom 2003; 9: 67-68.

9.    Schuurs A.M.B., van Loveren C.: Double teeth: Review of the literature. J Dent Child 2000; 9-10: 313-325.

10.    Łangowska-Adamczyk H., Orzechowska-Wylęgała B., Karmańska B.: Zęby zrośnięte. Opis dwóch  przypadków. Czas Stom 1999; 52, 11: 756-759.

11.    Badełek-Mirek B.: Możliwości postępowania w przypadku zębów zrośniętych. Mag Stom 1998; 8, 5: 39-42.

12.    Mitręga J., Krzycka B.: Zęby dwoiste – zrośnięte, zlane i bliźniacze. Czas Stom 1971; 24, 10: 1121-1126.

13.    Ratajek-Gruda M., Grzesiak-Janas G., Białkowska-Głowacka J.: Zęby zrośnięte w bocznym odcinku szczęki. Opis przypadku. Mag Stom 2001; 11, 2: 42-43.

14.    Mlosek K.: Radiologia stomatologiczna i szczękowo-twarzowa. Wyd. Meddentpress,  Warszawa 1995.

15.    Knychalska-Karwan Z., Cichocki T., Kasprzyk J., Pawlicki R.: Struktura i substruktura dodatkowych  zębów środkowych (mesiodens). Czas Stom 1982; 35, 4: 161-168.

16.    Kamińska K.,Wysokińska-Miszczuk J.: Ząb bliźniaczy. Czas Stom 1984; 27, 8: 569-573.

17.    Chojnacka A., Przylipiak S.: Rzadki przypadek zęba olbrzymiego. Czas Stom 1982; 35, 10: 569-573.

18.    White S.C., Pharoah M.J.: Radiologia stomatologiczna. Wyd. Czelej, Lublin 2002.

19.    Thoma K.H., Goldman H.M.: Oral patology. Wyd. C. V. Mosby Company. St. Louis 1960.

20.    Raczew Z., Mlosek K.: Zarys rentgenodiagnostyki stomatologicznej. Wyd. PZWL,  Warszawa 1980.

21.    Parafiniuk W.: Patomorfologia. Wyd. PZWL, Warszawa 1999.     

22.    Masztalerz A.: Diagnostyka, systematyka i mianownictwo wad zgryzu. Wyd. PZWL, Warszawa 1977.

23.    Czarnecka B., Cieślak J., Koźlik D., Piekarczyk B.: Postępowanie ortodontyczne w przypadkach zębów  zrośniętych w szczęce. Czas Stom 1990; 43, 11-12: 697-701.

24.    Gazit E., Lieberman M.A.: Mecrodontia of maxillary central incisors: case report.  Quintessence Int 1991; 22, 11: 883-887.

25.    Chen R.J., Yang J.F.: Fusion of a third molar with an invaginated supernumerary molar. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1990; 70, 4: 526-527.

26.    Kevin M., Carroll O.: Fusion and gemination in alternate dentitions. Oral Surg Oral Med  Oral Pathol 1990; 69, 5: 655.

27.    Chen H.S., Huang Y.L.: Fusion of third and fourth mandibular molars. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1992; 73, 6: 767.

28.    Komorowska A., Dunin-Wilczyńska I., Munir T.: Zlanie, rozszczepienie i makrodoncja górnych siekaczy przyśrodkowych. (Fusion, gemination and macrodontia of upper central incisors). Ort Współ 2003; 5, 4: 93-101.

29.    Ravn J.J.: Aplasia, supernumerary teeth and fused teeth in the primary dentitio. Scand J Dent Res 1971; 79, 1: 1-6.

30.    Sikorska I., Grzesiak-Janas G., Kajca Z.: Zęby bliźniacze. Twój Przeg Stom 2006; 4: 36.

31.    Janiszewska-Olszowska J., Wędrychowska-Szulc B., Syryjska M.: Fusion of lower deciduous lateral incisor and canine – review and report of two cases. Dent Med Probl  2008; 45, 1: 82-84.

32.    Czarnecka B., Cieślik J., Koźlik D., Piekarczyk B.: Postępowanie ortodontyczne w przypadkach zębów zrośniętych w szczęce. Czas Stom 1990; 43, 11/12: 697-701.

33.    Rokicki M., Rokicka M., Tarnawski M.: Zęby nadliczbowe – budowa, klasyfikacja, lokalizacja, diagnostyka, patologia i postępowanie lecznicze. Przegląd piśmiennictwa. Ann Acad Med Siles 2007; 61, 2: 127-131.

34.    Batra P., Duggal R., Parkash H.: Non-syndromic multiple supernumerary teeth transmitted as an autosomal dominant trait. J Oral Pathol Med 2005; 34, 10: 621-625.

35.    Tay F., Pang A., Yuen S.: Unerupted maxillary terior supernumerary teeth: report of 204 cases. ASDC  J Dent Child 1984; 51: 289-294.

36.    Liu J.F.: Characteristics of premaxillary supernumerary teeth: a survey of 112 cases. ASCD J Dent Child 1995; 62: 262-265.

37.    Melamed Y., Barkali G., Frydman M.: Multiple supernumerary teeth and Ehlers-Danlos syndrome: a case report. J Oral Pathol Med 1994; 23, 2: 88-91.

38.    Germain Dominique P.: Ehlers-Danlos syndrome type IV. Orphanet J Rare Dis 2007; 2: 32.

39.    Peretz B., Brezniak N.: Fusion of primary mandibular teeth: Report of case. J Dent Child  1992; 9-10: 366-368.

..............................................................................................................................................................

©Anna Szyszkowska, Rozan Hamwi

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Anna Szyszkowska
Zakład Chirurgii Stomatologicznej UM
20-081 Lublin, ul. Karmelicka 7
tel.: 81 528 79 50
e-mail: chirurgia.stom@wp.pl

Pracę nadesłano: 30.03.2010 r.
Przyjęto do druku: 04.05.2010 r.