Poradnik Stomatologiczny, 2009,IX,4; 128-131

Diagnostyka choroby próchnicowej powierzchni stycznych zębów w bocznych odcinkach łuków zębowych

Kinga Malina-Novák, Patrycja Jędrychowska, Joanna Zarzecka*


Pracownia Stomatologii Zachowawczej z Endodoncją Instytutu Stomatologii CM UJ w Krakowie

  • Ryc. 1a. Diagnostyczna Lampa Stomatologiczna DLS – 1405 (P. P. H. „Politech”, Świdnica)
  • Ryc. 1b. Diagnostyczna Lampa Stomatologiczna DLS – 1405 (P. P. H. „Politech”, Świdnica)
  • Ryc. 2. Końcówka światłowodu DLS (Diagnostycznej Lampy Stomatologicznej) umieszczona w okolicy szyjki badanego zęba
  • Ryc. 3. Wyniki oceny porównawczej trzech metod podane w procentach
  • Tab. I. Ocena porównawcza trzech metod wykrywania próchnicy powierzchni stycznych zębów przedtrzonowych i trzonowych

Wstęp: Celem pracy była analiza porównawcza wybranych metod diagnostycznych choroby próchnicowej powierzchni stycznych zębów przedtrzonowych i trzonowych.

Materiał i metody: Badaniem objęto grupę 20 pacjentów, którzy zostali poddani diagnostyce ognisk próchnicy pierwotnej w obrębie szkliwa powierzchni stycznych. Zbadano 456 powierzchni, porównując trzy metody: organoleptyczną – badanie kliniczne przy użyciu zgłębnika i lusterka, fotoluminescencyjną (LIF) – przy zastosowaniu Diagnostycznej Lampy Stomatologicznej (P.P.H. „Politech”, Świdnica, Polska) i radiologiczną – wykonując zdjęcia w projekcji skrzydłowo-zgryzowej.

Wyniki: Największą liczbę ognisk próchnicy szkliwa powierzchni stycznych wykryto metodą LIF (16,5% badanych powierzchni). Różnice między nią a pozostałymi okazały się nieistotne statystycznie.

Wnioski: Pomimo braku istotności w czułości metod, na podstawie uzyskanych wyników możemy jednoznacznie stwierdzić, że diagnozowanie próchnicy powierzchni stycznych zębów bocznych nie powinno ograniczać się do korzystania z jednej z metod, z pominięciem pozostałych.

WSTĘP

Choroba próchnicowa jest nadal niepokojącym problemem społecznym, a zapobieganie jej szerzeniu - podstawowym celem opieki stomatologicznej. W skutecznej walce z próchnicą ważna jest profilaktyka, jak również wykrywanie zmian we wczesnej fazie, kiedy mają one jeszcze charakter odwracalny [1, 2].

Wczesne wykrycie choroby próchnicowej umożliwia odpowiednią prewencję i zastosowanie mało inwazyjnej metody leczenia, oszczędzającej tkanki zęba, a jednocześnie skutecznej [2, 3]. Szczególne trudności sprawia różnicowanie zmian próchnicowych na powierzchniach stycznych. Są one mało widoczne nawet dla doświadczonego lekarza, zwłaszcza w przypadku, gdy proces nie objął jeszcze większego obszaru zębiny [4]. Obecnie dysponuje się wieloma nowymi metodami diagnostycznymi wspomagającymi wykrycie choroby próchnicowej tkanek w tych obszarach. Są to techniki wykorzystujące zjawisko: absorpcji i rozproszenia światła, przewodnictwa i oporności elektrycznej, odbicia fal dźwiękowych oraz fotoluminescencji [5, 6, 7, 8, 9, 10].

Zjawisko fotoluminescencji (Laser Induced Fluorescent, LIF) zostało wykorzystane do skonstruowania Diagnostycznej Lampy Stomatologicznej (DLS, P.P.H. „Politech”, Świdnica, Polska), (ryc. 1a i b), którą wykorzystano w poniższych badaniach. Zasada działania DLS jest następująca: oświetlenie powierzchni zęba światłem o długości fali 405 nanometrów pobudza do fluorescencji endogenne porfiryny, będące nieodłącznym składnikiem zmian patologicznych już we wczesnym stadium. Tak więc w przypadku próchnicy obserwujemy plamy fluoryzujące światłem różowym. Metoda ta jest prosta, nieinwazyjna i umożliwia diagnozowanie zmian strukturalnych o głębokości 5-8 mikrometrów. Ponadto moc świetlna, jak i długość emitowanej fali są bezpieczne dla zdrowia.

Celem badań było porównanie wybranych metod wykrywania próchnicy początkowej powierzchni stycznych zębów bocznych.

MATERIAŁ I METODY

Badaniem objęto 20 pacjentów w wiek u od 18. do 30. roku życia (12 kobiet, 8 mężczyzn), bez schorzeń przyzębia.

Przed przystąpieniem do badań przeprowadzono kwalifikację wstępną, mającą na celu wyeliminowanie tych części łuków zębowych, w których stwierdzono:

  • wypełnienia na powierzchniach stycznych zębów bocznych,
  • obecność fizjologicznych diastem,
  • braki uzębienia,
  • stłoczenia.

Pacjenci zostali poddani diagnostyce ognisk próchnicy początkowej na powierzchniach stycznych w odcinkach bocznych łuków zębowych szczęk i żuchwy (od pierwszego zęba przedtrzonowego do ostatniego zęba trzonowego). Obrazem klinicznym próchnicy początkowej (caries incipiens) jest biała lub brunatna plama próchnicowa (macula cariosa), natomiast ubytku tkanek twardych nie stwierdza się.

Każdego z pacjentów podczas tej samej wizyty poddano badaniu klinicznemu (metodą fotoluminescencji) oraz radiologicznemu. Łącznie oceniono 456 powierzchni stycznych zębów. Przy użyciu ogólnie dostępnej metody organoleptycznej oceniano kolor szkliwa od kredowobiałego, mogącego świadczyć o odwapnieniu tkanek, do sinego, brunatnego czy szarego, bez utraty ciągłości. Badanie przeprowadzono w oświetleniu lampy unitu stomatologicznego przy pomocy zgłębnika i lusterka.

Badanie metodą fotoluminescencji, czy inaczej Laserowo Indukowanej Fluorescencji (LIF), zostało przeprowadzone przy pomocy diagnostycznej lampy stomatologicznej typ DLS-1405 (P.P.H. „Politech”, Świdnica, Polska). Badanie wykonano przy wyłączonej lampie unitu stomatologicznego. Końcówkę światłowodu umieszczano w okolicy szyjki badanego zęba od strony przedsionka, podczas badania zębów szczęk i żuchwy, oraz od strony podniebiennej w szczęce i językowej w żuchwie. Odczytu dokonywano za pomocą lusterka dentystycznego umieszczonego po stronie przeciwnej do miejsca przyłożenia światłowodu (ryc. 2).

Trzecim przeprowadzonym badaniem była ocena za pomocą zdjęć skrzydłowo-zgryzowych (aparat Prostyle Intra, Planmeca, Finlandia). Nazwa zdjęcia pochodzi od sposobu zakładania filmu i jego stabilizacji w jamie ustnej. Na prawidłowo wykonanym zdjęciu powinny być widoczne korony zębów, przestrzenie styczne między zębami, dokoronowe odcinki korzeni zębów i część brzeżna kości wyrostka zębodołowego. Ważne, aby przestrzenie styczne zębów były oddzielone, bądź kontaktowały ze sobą punktowo [12]. U każdego pacjenta wykonywano jedno zdjęcie strony prawej lub lewej, losowo zakwalifikowanej. Na podstawie charakterystycznego wyglądu ognisk próchnicy początkowej (najczęściej przejaśnienia U lub V-kształtnego) oceniano zakres demineralizacji szkliwa i zębiny.

Wyniki badań uzyskane za pomocą poszczególnych metod zostały umieszczone w kartach pacjentów na odpowiednio sporządzonych diagramach. Diagramy uwzględniały podział zęba na powierzchnie policzkowe, podniebienne, językowe i przedsionkowe. Uzyskane dane zostały poddane analizie statystycznej. Do oceny porównawczej poszczególnych metod zastosowano test frakcji – procentów (program STATISTICA 6,0 PL).

WYNIKI

Na podstawie badania organoleptycznego wykryto zmiany na 71 powierzchniach spośród 456 badanych, lampa diagnostyczna (DLS) ułatwiła wykrycie 75 ognisk próchnicy pierwotnej powierzchni stycznych, a zdjęcie skrzydłowo-zgryzowe 72 (tab. I).

Największą liczbę ognisk próchnicy wykryto metodą LIF (16,5% badanych powierzchni), jednak nie ma istotnych statystycznie różnic pomiędzy nią a metodą radiologiczną (15,8% przy z = -0,008; p = 0,994) i tradycyjną organoleptyczną (15,6% przy z = 0,280; p = 0,779) (ryc. 3).

DYSKUSJA

Obserwacje wynikające z przeprowadzonych badań wykazują dużą przydatność stosowania fotoluminescencji w wykrywaniu próchnicy. Jest to metoda o wysokiej czułości i pozwala na rejestrację zmian strukturalnych już o głębokości od 5-8 μm [5]. Dla porównania, zmętnienie powierzchni i chropowatość tkanki szkliwnej, którą możemy zarejestrować badaniem zgłębnikiem i lusterkiem występuje dopiero wówczas, gdy proces demineralizacji przekroczy głębokość 200-300 μm [3]. Diagnostyka radiologiczna za pomocą zdjęć skrzydłowo-zgryzowych pozwala na wykrycie zmian o minimalnej głębokości dopiero 0,5 mm [5, 6].

Pomimo braku istotności w czułości metod, na podstawie uzyskanych wyników możemy jednoznacznie stwierdzić, że diagnozowanie próchnicy powierzchni stycznych zębów bocznych nie powinno ograniczać się do korzystania z jednej z metod, z pominięciem pozostałych.

Często lekarze ograniczają się do metody tradycyjnej, ogólnodostępnej, jaką jest badanie przy użyciu lusterka i zgłębnika. Ma ona jednak swoje wady; należy liczyć się z możliwością mechanicznego uszkodzenia odwapnionej, lecz zachowującej jeszcze ciągłość tkanki oraz prawdopodobieństwem przeniesienia ustrojów chorobotwórczych [5].

Z kolei opieranie się wyłącznie na metodzie radiologicznej niesie ze sobą ryzyko pominięcia zmian zwłaszcza, gdy zdjęcie zostanie wykonane niestarannie, jest mało kontrastowe, bądź będziemy mieli do czynienia ze stłoczeniem zębów w odcinku bocznym [5, 12]. Najlepszym rozwiązaniem, w największym stopniu redukującym prawdopodobieństwo popełnienia błędu diagnostycznego jest połączenie wyżej wymienionych trzech dostępnych metod.

WNIOSKI

Pomimo największej skuteczności metody LIF, różnice między nią a pozostałymi okazały się nieistotne statystycznie. Na podstawie uzyskanych wyników wnioskujemy, że starannie przeprowadzone wewnątrzustne badanie kliniczne oraz szczegółowa ocena zdjęcia radiologicznego w odpowiedniej projekcji, są równie wartościowymi metodami rozpoznawania ubytków próchnicowych jak metoda fotoluminescencji. Jednakże diagnozowanie ubytków próchnicy początkowej powierzchni stycznych nie powinno ograniczać się do korzystania z jednej z metod, z pominięciem pozostałych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Jańczuk Z., Szymaniak E.: Próchnica zębów. Zapobieganie, klinika i leczenie. PZWL, Warszawa 1994.

2.    Jodkowska E.: Nieinwazyjne metody leczenia próchnicy. Stom Współcz 2001; 8, 1: 13-16.

3.    Winston A.E., Bhaskar S.N.: Caries prevention in the 21th century. J Am Dent Assoc 1998; 129: 1579-1585.

4.    Chłapowska J., Żmijewska C.: Diagnostyka próchnicy powierzchni stycznych w badaniu klinicznym transiluminacyjnym i radiologicznym. Stom Współcz 1999; 6, 4: 32-35.

5.    Zarzecka J. i wsp.: Współczesne poglądy na leczenie wczesnych zmian próchnicowych. Magazyn Stomat 2003; 4: 31-32.

6.    Mielczarek A., Wiewiór P., Wierzbicka M.: Fotoluminescencja w nowoczesnej diagnostyce wczesnych zmian próchnicowych. Doniesienie wstępne. Stom Współcz 2000; Supl. 2: 47-50.

7.    Wagner L.: Najnowsze osiągnięcia w diagnozowaniu wczesnych zmian próchnicowych. Stom Współcz 2000; Supl. 2: 47-50.

8.    Heinrich-Weltzien R. i wsp.: Detection of initial caries lesions on smooth surfaces by quantitative light-induced fluorescence and visual examination; an in vivo comparison. Eur J Oral Sci 2005; Dec, 113 (6): 494-498.

9.    Konig K., Flemming G., Hibst R: Laser induced autofluorescence spectroscopy of dental caries. Cell Mol Biol 1998; Dec, 44 (8): 1293-1300.

10.    Pawlaczyk-Kamieńska T, Żmijewska C.: Metody badań stosowane w diagnozowaniu próchnicy powierzchni stycznych zębów bocznych. Poznańska Stomat 1998; 25: 121.

11.    Różyło T.K., Drop B., Drop A., Błaszczak M.: Rozpoznanie próchnicy zębów na podstawie zdjęć rentgenowskich. Czas Stomat 1993; 36, 5: 355.

12.    Kulczyk T.: Wykrywanie ognisk próchnicy za pomocą zdjęć skrzydłowo-zgryzowych. Magazyn Stomat 2004; 4: 31-33.

13.    Feng Y. i wsp.: Comparison of primary caries detection on smooth surface in the maxillary anterior teeth using QLF, digital photo and visual diagnosis. Shanghai Kon Qiang Yi Xue 2005; Dec, 14 (6): 565-568.

14.    Reis A. i wsp.: Occlusal caries detection: a comparison of DIAGNOdent and two conventional diagnostic methods. J Clin Dent 2004; 15930: 76-82.

..............................................................................................................................................................

© Kinga Malina-Novák, Patrycja Jędrychowska, Joanna Zarzecka

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Joanna Zarzecka

Pracownia Stomatologii Zachowawczej
z Endodoncją
Instytut Stomatologii CM UJ
31-155 Kraków, ul. Montelupich 4
e-mail: cariendo1@op.pl

Pracę nadesłano: 27.02.2009 r.
Przyjęto do druku: 02.04.2009 r.

Praca recenzowana