Praca finansowana przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi w ramach działalności statutowej nr 503-2042-1.

WSTĘP

Ból towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów. Starano się z nim walczyć na różne sposoby, stosując napary z ziół, przyżegania, a nawet czary. Kiedy to zawodziło, uciekano się do innych metod, np. w przypadku bólu zębów – „wyrywania”, co równało się z całkowitym pozbyciem tej strasznej przypadłości.

Celem pracy jest przedstawienie rozwoju dentystyki na przełomie lat.

CZASY STAROŻYTNE

Z przekazów dowiadujemy się, że stomatologia jest jedną z najstarszych gałęzi wiedzy medycznej. Wzmianki o niej pozostały w różnych dziełach starożytnych filozofów i lekarzy lub w ludzkiej pamięci, przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Historia kłopotów z zębami i zdrowiem sięga neolitu, bowiem na czaszkach ludzkich pochodzących z tego okresu widoczne są ślady trepanacji. Czaszki stanowiły przedmiot zainteresowania w starożytnym Egipcie, Chinach, Indiach, Grecji i Rzymie [1, 2].

W muzeum w Ottawie (ryc. 1) znajduje się szkielet dinozaura sprzed 100 milionów lat, na którego zębach można dostrzec ślady próchnicy [3].

W Chinach ok. 6500 lat p.n.Ch. zęby usuwano palcami, a zabieg ten wspomagano akupunkturą. Na 360 punktów na powierzchni ludzkiego ciała, aż 116 miało połączenie z zębami i jamą ustną. Natomiast w Egipcie na reliefach ściennych znajdują się rysunki kleszczy chirurgicznych, mogące być dowodem na wykonywanie zabiegu usuwania zębów.

W Babilonii również usuwano zęby, o czym świadczy Kodeks Hammurabiego, który nakładał na niewprawnych lekarzy wysokie kary, zgodnie z zasadą „oko za oko, ząb za ząb”. Drobnych zabiegów chirurgicznych podejmowali się wówczas „praktykujący uzdrawiacze”, którzy wiedzę o uśmierzaniu bólu zębów czerpali z medycyny ludowej. Wykorzystywali leki pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, a także stosowali praktyki zabobonne, robiąc głównie wywary, napary, okadzania. Udział w tym sposobie leczenia miały też kobiety, które zbierały zioła i robiły z nich przywracające zdrowie mikstury [3].

Hipokrates z Kos, uznany za ojca medycyny, twórca „Corpus Hippocraticum” w swojej teorii humoralnej mówił o „złych sokach” w ustroju wpływających na „psucie zębów”. Opisał zabieg usuwania zębów, metody uśmierzania bólu wywołanego ich chorobami oraz zajmował się leczeniem złamań szczęki i żuchwy za pomocą ligatury. Jako spuściznę pozostawił po sobie spisane zasady etyki lekarskiej, zwane Przysięgą Hipokratesa, obowiązujące do obecnych czasów [4].

W „Iliadzie i Odysei” Homera można znaleźć opisy usuwania zębów. Cornelius Celsus usunięcie zniszczonego zęba ułatwiał szczelnym wypełnieniem zniszczonej korony przed zabiegiem. Arystoteles (350 r. p.n.Ch.) podał jako pierwszy opis aparatu żucia [2]. W II wieku naszej ery Galen opisał anatomię zębów i szczęk oraz makroskopowe cechy zapalenia. Czasami usuwanie zębów traktowano jako karę cielesną. Tak było w przypadku starszej kobiety żyjącej w Aleksandrii w III w. po narodzinach Chrystusa, która nie wyrzekła się wiary w Chrystusa i została poddana torturom. Wyrwano jej wszystkie zęby i połamano szczęki. Apolonia uznana została po tym fakcie świętą – patronką lekarzy dentystów (ryc. 2), [1].

CZASY ŚREDNIOWIECZA

Ten okres charakteryzuje brak postępu w medycynie. W tym czasie najważniejszą rolę w państwie sprawował Kościół i tylko duchowni, jako ludzie światli, mogli wykonywać zabiegi lecznicze, z wyjątkiem zabiegów krwawych, których wykonywania zakazywał synod luterański (1215 r.), „Ecclesia abhoorret sanguine – Kościół brzydzi się krwią”. W tej sytuacji cierpiącym na bóle zębów udzielali pomocy ludzie niekompetentni, łaziebnicy, golibrodzi, balwierze, kuglarze, kowale, a nawet kaci, wykorzystując różne narzędzia do ekstrakcji zębów (ryc. 3). Początkowo wykonywali drobne zabiegi pod nadzorem lekarzy, nacinali ropnie, szyli rany, upuszczali krew. Kiedy lekarze przestali nadzorować ich pracę, chirurgia na kilka wieków stała się rzemiosłem. Uniwersytet w Montpellier w 1230 r. zaprzestał egzaminów na chirurgów, a program nauczania w Salermo podkreślał różnicę w wykształceniu i pozycji między lekarzem a chirurgiem. Studia lekarskie trwały trzy lata, a naukę chirurgii ograniczono do roku – dekret cesarza Fryderyka II z 1224 roku [4].

W XV w. zaczęła się rozwijać chirurgia cechowa, a jej członkowie – cyrulicy, zwani chirurgami, wywodzący się głównie z łaziebników i balwierzy, zmuszeni byli do nabywania odpowiednich umiejętności, aby stać się chirurgami. Cechy miały własne statuty, zatwierdzone przez władze miejskie i królów. Do ich obowiązków należała opieka nad nauką zawodu cyrulickiego, która odbywała się na zasadach rzemieślniczych. W Europie pojawili się też cyrulicy wędrowni, tzw. „rwacze zębów”, którzy wykonywali swe zabiegi wśród wielkich skupisk ludzi, np. na targach, jarmarkach, odpustach. Posługiwano się prostymi narzędziami, które na pewno nie mogły zachęcać ludności do tego typu rękoczynów. Działania te były obarczone dużą liczbą powikłań [5].

CZASY NOWOŻYTNE

W końcu XVI w. nastąpił radykalny zwrot w dentystyce, leczeniem zajęli się lekarze i chirurdzy, a zagadnienia stomatologiczne pojawiły się w naukowym piśmiennictwie.

W czasach nowożytnych Leonardo da Vinci (1425–1519) opisał budowę anatomiczną zębów, żuchwy, szczęki oraz zatoki szczękowej. Wesaliusz (1515–1564) został uznany twórcą nowoczesnej anatomii, przedstawił budowę jamy zęba, a Eustachiusz opisał rozwój zębów [6].

Za twórcę nowożytnej chirurgii uważa się francuskiego chirurga Ambroise Pare (1509–1590), który odniósł znaczne zasługi na polu chirurgii wojennej oraz dentystycznej. Był twórcą wielu narzędzi chirurgicznych, w tym kleszczy do ekstrakcji, oraz opisów różnych form pelikana (ryc. 4). Wykonywał wiele skomplikowanych operacji, takich jak: plastyczne twarzy i podniebienia. W rozszczepach podniebienia stosował własnego pomysłu zatykadła – obturatory [2]. Jego następca, lekarz dentysta Pierre Fouchard (1690–1762) napisał pierwszy podręcznik na temat zębolecznictwa „Chirurg dentysta, czyli leczenie zębów” [7].

Wels w 1810 r. wykonał pierwszy zabieg chirurgiczny w obrębie jamy ustnej, używając do narkozy podtlenek azotu. Znaczny przełom w medycynie wiąże się z wynalezieniem narkozy eterowej, kiedy to Wiliam Morton w 1846 r. wykonał bezbolesną ekstrakcję zęba u pacjenta oraz znieczulił chorego do operacji guza szyi. Joseph Lister podczas operacji zalecał spryskiwanie rany karbolem w aerozolu. Natomiast wprowadzenie w roku 1867 antyseptyki sprzętu medycznego i narzędzi, jak również rąk operatora i całego pola zabiegowego, stało się przełomowym wydarzeniem w rozwoju chirurgii i pozwoliło bardzo znacznie ograniczyć śmiertelność powodowaną zakażeniami. W 1879 roku Morison wynalazł wiertarkę dentystyczną, a w 1896 roku Partsch ogłosił metodę wykonania resekcji szczytu korzenia zęba [7].

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Michalik M.B.: Konika medycyny. Kronika, 1952.

2.    Supady J.: Historia dentystyki. ADI, Łódź 2007.

3.    Seyda B.: Dzieje medycyny w zarysie. PZWL, Warszawa 1973.

4.    Brzeziński T.: Historia medycyny. PZWL, Warszawa 1988.

5.    Zalewska-Tyras I., Staroń K.: Zarys chirurgii stomatologicznej. Mag Stomat 2007; 1: 54-57.

6.    Nowak W.: Stomatologia. PZWL, Warszawa 1964.

7.     Juszczyk-Popowska B.: 75 lat Kliniki Chirurgii Stomatologicznej i Szczękowej w Państwowym Instytucie Dentystycznym i w Akademii Medycznej w Warszawie. Czas Stoma 1996; XLIX: 291-292. 

..............................................................................................................................................................

© Grażyna Grzesiak-Janas, Magdalena Stempowska, Anna Janas

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Grażyna Grzesiak-Janas
Zakład Chirurgii Stomatologicznej
Uniwersytecki Szpital Kliniczny Nr 6 UM
92- 213 Łódź, ul. Pomorska 251
tel: + 48 042 675 75 29

Pracę nadesłano: 08.04.2009 r.
Przyjęto do druku: 07.05.2009 r.

Praca recenzowana