Artykuł opublikowany w Implantoprotetyce 2009; 2.

WPROWADZENIE

Stomatologia estetyczna jest specjalnością wielodyscyplinarną, w której zakres wchodzą następujące metody postępowania: wybielanie zębów, korekta kształtu i koloru zębów z użyciem systemów wiążących, wypełnianie ubytków z zastosowaniem nowoczesnych żywic kompozytowych, wykonywanie wkładów i nakładów kompozytowych lub ceramicznych, licówek porcelanowych, koron ceramicznych i złożonych, implantów, jak również przeprowadzanie niektórych zabiegów ortodontycznych i periodontologicznych. Metody wybielania zębów jako najmniej inwazyjne wśród zabiegów estetycznych, znacznie wzbogaciły tę rozwijającą się gałąź stomatologii [1].

Zabieg wybielania zębów nie jest procedurą leczniczą w ścisłym i tradycyjnym tego słowa znaczeniu, ma on głównie znaczenie estetyczne. Obecnie celem medycyny i stomatologii jest nie tylko ochrona zdrowia, ale także zapewnienie pacjentom dobrego samopoczucia (ang. well being). W przypadku braku akceptacji koloru zębów przez pacjenta postępowaniem alternatywnym do wybielania są inwazyjne zabiegi z zakresu stomatologii zachowawczej (np. licówki kompozytowe) lub protetyki (np. korony lub licówki ceramiczne) [2].

HISTORIA WYBIELANIA ZĘBÓW PO LECZENIU ENDODONTYCZNYM

Już w 1895 roku opisano wybielanie zęba z martwą miazgą. Garretson zastosował w tym przypadku chlor, uzyskany z chlorowodorku wapnia i kwasu octowego [3]. Nieco później zaczęto stosować inne środki utleniające, takie jak: chlorek glinu, kwas szczawiowy, pyrozon (nadtlenek wodoru i eter), nadtlenek sodu, nadtlenek wodoru, podfosforan sodowy, wapno chlorowane, cyjanek potasu. Używano także kwasu siarkowego jako środka redukującego.

Od lat 20-tych XX wieku wybielanie zębów bezmiazgowych opierało się na stosowaniu nadtlenku sodu i/lub nadtlenku wodoru. Wewnątrzkomorowe wybielanie zębów metodą „walking bleach” (wybielanie stopniowe) rozpoczęto prawdopodobnie na początku lat 60-tych, gdyż Spasser opisuje w 1996 roku obchody 35-lecia tej metody [4]. Stała się ona jednak popularna dopiero w połowie lat 80-tych [2, 5].

Równolegle z metodą stopniowego wybielania rozpoczęto rozjaśnianie zębów metodami termokatalitycznymi, stosując początkowo Superoxol (stabilizowany roztwór wodny nadtlenku wodoru) i źródło ciepła (np. złota elektroda, lampa Sollux). Kolejno wprowadzano specjalne lampy do wybielania oraz lasery stosowane wraz z preparatami o wysokim stężeniu nadtlenku wodoru czy mocznika. W ostatnim okresie do metod wybielania zębów po leczeniu endodontycznym dołączyły również zabiegi z wykorzystaniem szyn nazębnych używanych przy wybielaniu zębów z żywą miazgą [6].

PROCES WYBIELANIA

Środek wybielający jest silnym utleniaczem. Utlenianie jest procesem chemicznym przebiegającym z przekazaniem elektronów przez atom lub jon. Reakcja ta zachodzi pod wpływem utleniacza, czyli substancji, która sama jest zdolna do redukcji, tzn. przyjęcia elektronów oddawanych przez związek utleniany. Proces ten zaliczany jest do reakcji oksydacyjno-redukcyjnych.

Wybielanie zachodzące pod wpływem utleniania cechuje powolna transformacja elementów organicznych tkanek zęba. Kolejne powstające produkty mają jaśniejszy kolor od substancji wyjściowych będących przyczyną przebarwień.

W przypadku reakcji trwającej zbyt długo następuje, podobnie jak w procesie spalania, rozkład części organicznych do dwutlenku węgla i wody [7]. Utleniaczem w przypadku wybielania zębów po leczeniu endodontycznym jest obecnie najczęściej nadtlenek wodoru stosowany samodzielnie lub powstały z rozkładu nadtlenku mocznika. Drugą grupę preparatów stanowią środki nie zawierające nadtlenku wodoru, których aktywnym składnikiem jest nadtlenoboran sodu (NaBO3 4H2O). W trakcie wybielania związek ten reagując z wilgotną tkanką zęba, ulega aktywacji. Kompleks tlenowy nasyca i zmienia strukturę aminokwasów oraz rozrywa podwójne wiązania odpowiedzialne za przebarwienia [8].

W światowym piśmiennictwie pojawiły się ostatnio doniesienia na temat zastosowania roztworu nadtlenowęglanu sodu jako alternatywnego środka wybielającego w stosunku do nadtlenoboranu sodu [9].

Zakres i stopień wybielania można kontrolować poprzez określenie odpowiednich parametrów, takich jak: rodzaj związku wybielającego, jego stężenie i czas wybielania. Prawidłowy dobór parametrów zależy od pochodzenia przebarwienia, czasu jego wystąpienia, a także oczekiwań pacjenta [3].

PRZYCZYNY PRZEBARWIEŃ ZĘBÓW PO LECZENIU ENDODONTYCZNYM

Do przyczyn przebarwień zębów po leczeniu endodontycznym należą:

• wynaczynienie krwi do miazgi (uraz zęba, przyżyciowe wyłuszczenie miazgi, trepanacja komory w celu założenia wkładki dewitalizacyjnej),

• martwica i rozpad zgorzelinowy miazgi,

• niewłaściwe opracowanie komory zęba,

• niektóre materiały stosowane w leczeniu endodontycznym (płyn Lugola, jodoform, AH 26, ćwieki srebrne, Rezoform, pasta Rieblera),

• resorpcje patologiczne,

• wypełnienia z amalgamatu srebra,

• obliteracja kanałów korzeniowych i komory zęba (po urazie i z wiekiem) [3, 5, 8, 10, 11].

PRZECIWWSKAZANIA DO WYBIELANIA ZĘBÓW PO LECZENIU ENDODONTYCZNYM

Przeciwwskazaniem bezwzględnym do wybielania zębów po leczeniu endodontycznym jest alergia na nadtlenki oraz inne składniki preparatów wybielających, okres ciąży i karmienia piersią, a także nałogowe palenie tytoniu. Do względnych przeciwwskazań zalicza się liczne lub rozległe wypełnienia, nieprawidłowo wypełniony kanał korzeniowy, obecność zmian okołowierzchołkowych, stan zapalny przyzębia i/lub tkanek miękkich jamy ustnej, przebarwienia chemiczne (jony metali, jod), długą koronę zęba [2, 7, 12].

METODY WYBIELANIA ZĘBÓW PO LECZENIU ENDODONTYCZNYM

Wśród metod wybielania zębów po leczeniu endodontycznym można wg Rotstein wyróżnić metody [3]:

1. Wewnętrzne (intracoronal):

a) stopniowego wybielania,

b) „in office”:

- termokatalityczna „power”,

- nakładkowa.

2. Zewnętrzno-wewnętrzne (open chamber):

a) nakładkowa, domowa.

3. Zewnętrzne (closed chamber):

a) profesjonalna „in office”,

b) nakładkowa, domowa.

Zabieg wybielania powinien zawsze być poprzedzony szczegółowym wywiadem ogólnym i stomatologicznym oraz dokładnym badaniem wewnątrzustnym tkanek twardych i miękkich. Konieczna jest analiza punktowego zdjęcia RTG oraz przeprowadzenie sanacji jamy ustnej, w tym dokładne usunięcie złogów i osadów nazębnych.

Oceniając kolor przed i po wybielaniu można korzystać z metody wizualnej wg klucza kolornika, np. Vita Shade, metody kolorymetrycznej, spektrofotometrycznej lub analizy obrazu komputerowego.

Ważny jest prawidłowy dobór metody wybielania i przedstawienie pacjentowi planu leczenia oraz informacji na temat skuteczności zabiegu, czasu jego trwania (średnio 2 do 5 aplikacji, co 2 do 7 dni) i możliwości wystąpienia powikłań w trakcie lub po wybielaniu [8, 12, 13, 14].

Metoda stopniowego wybielania („walking bleach”)

Plan postępowania:

1) określenie długości korony zęba,

2) ochrona tkanek miękkich i zębów sąsiednich,

3) otwarcie komory zęba,

4) usunięcie materiału wypełniającego kanał korzeniowy na głębokość ok. 2 mm od szyjki zęba i szczelne pokrycie wypełnienia do poziomu połączenia szkliwno-cementowego. Niektórzy autorzy polecają zastosowanie tzw. „biomechanicznego uszczelnienia szyjkowego”, czyli założenie warstwy wodorotlenku wapnia bezpośrednio na wypełnienie kanału korzeniowego [14]. Jest to jednak sprawa dyskusyjna, gdyż na podstawie ostatnich badań stwierdzono, że pozostawiony na dłużej wodorotlenek wapnia osłabia twarde tkanki zęba [15, 16],

5) przemycie komory zęba,

6) wypełnienie komory pastą wybielającą,

7) szczelne wypełnienie czasowe,

8) powtórzenie zabiegu co 2 do 7 dni, maksymalnie 5-krotne,

9) wypełnienie komory zęba na okres 1-2 tygodni nietwardniejącym preparatem na bazie wodorotlenku wapnia,

10) założenie wypełnienia ostatecznego [3, 4, 5, 14].

Preparaty najczęściej stosowane w metodzie stopniowego wybielania to:

- nadboran sodu z wodą,

- nadtlenek wodoru 3%-35%:

• Opalescence Endo (Ultradent): 35% nadtlenek wodoru,

- nadtlenek mocznika 10%- 35%:

• Endoperox (Septodont): 10% nadtlenek mocznika,

• Peroxidon (Chema-Elektromet): nadtlenek mocznika (w przeliczeniu ok. 35% nadtlenku wodoru),

- nadboran sodu i nadtlenek wodoru:

• Hi Lite (Shofu): 30% nadtlenek wodoru i nadboran sodu,

- nadboran sodu i nadtlenek mocznika,

- nadtlenowęglan sodu:

• Night Effects (Crest): 19% nadwęglan sodu.

W badaniach in vitro wykazano w 90% skuteczność metody stopniowego wybielania przy zastosowaniu następujących preparatów: nadboranu sodu z 30% nadtlenkiem wodoru, nadboranu sodu z 3% nadtlenkiem wodoru, nadboranu sodu z solą fizjologiczną w stosunku 2:1, 10% nadtlenku mocznika [5, 13, 14, 17, 18].

Wybielanie korzeni zębów przed odbudową protetyczną może mieć miejsce tylko wtedy, gdy planuje się wkłady szklane i korony pełnoceramiczne. Zabieg ten należy przeprowadzić przy użyciu preparatu nadboranu sodu metodą stopniowego wybielania, a po jego zakończeniu konieczne jest założenie do komory preparatu z wodorotlenkiem wapnia. Istnieje jednak bardzo duże prawdopodobieństwo wystąpienia procesu resorpcji zewnętrznej korzenia, dlatego też trzeba dobrze rozważyć wskazania i przeciwwskazania do tego zabiegu [3, 19].

Metoda termokatalityczna

Plan postępowania:

1) zabezpieczenie tkanek twardych i miękkich jamy ustnej,

2) przygotowanie zęba do zabiegu, tak jak w technice „walking bleach”,

3) ochrona pacjenta i personelu dentystycznego (okulary ochronne, foliowe okrycia),

4) umieszczenie w komorze oraz na powierzchni wargowej zęba preparatu wybielającego,

5) zastosowanie urządzenia emitującego ciepło i/lub światło, np. lampa kwarcowa, halogenowa, plazmowa, diodowa, łukowa (ksenonowa), laser argonowy lub półprzewodnikowy [20],

6) usunięcie wybielacza i osuszenie komory,

7) powtórzenie zabiegu: 3 bądź 4-krotnie,

8) zdjęcie koferdamu i ocena rezultatu (przy niedostatecznym efekcie wybielania – powtórzenie zabiegu na następnej wizycie),

9) dalsze postępowanie jak przy technice „walking bleach” [1, 3, 14, 21].

Najczęściej stosowane preparaty w metodzie termokatalitycznej to:

- 30-38% nadtlenek wodoru,

- nadtlenek wodoru i nadboran sodu,

- gotowe preparaty z perhydrolem, np.:

• Pola Office (SDI),

• Rembrandt Lightening Plus Gel (Den-Mat),

• Starbrite (Dentramar),

• Remewhite (Remedent),

• Ena White (Micerium),

- gotowe preparaty z 30-38% nadtlenkiem mocznika, np.:

• Opalescence Xtra Boost (Ultradent),

• White Smile (Dental Medical),

• Insta-Brite (Bisco),

• Zaris White & Bite (3M Espe).

Obecnie metoda termokatalityczna jest stosowana coraz rzadziej ze względu na częste skutki uboczne, przede wszystkim resorpcję zewnętrzną korzenia zęba [8, 13].

Metoda zewnętrzno-wewnętrzna (nakładkowa)

Metoda ta wymaga od pacjenta precyzji i dokładności w samodzielnym przeprowadzaniu zabiegu wybielania, dlatego też ważny jest w tym wypadku odpowiedni dobór pacjentów.

Plan postępowania:

1) wykonanie nakładki,

2) przygotowanie zęba do zabiegu, tak jak w technice „walking bleach”,

3) kontrola nakładki w jamie ustnej,

4) instruktaż postępowania dla pacjenta odnośnie:

- przygotowania zęba do zabiegu (przepłukanie komory),

- aplikacji żelu wybielającego do komory i do nakładki,

- przeprowadzenia zabiegu w ciągu dnia przez minimum 2 godziny lub w czasie nocnego spoczynku,

- unikania zbyt twardego lub kleistego pokarmu, picia barwnych napojów, soków z owoców cytrusowych, napojów alkoholowych, a także palenia papierosów,

- czyszczenia i przechowywania nakładki,

- dodatkowego, dokładnego przepłukania jamy zęba,

5) wizyty kontrolne, co 1-2 dni [22, 23, 24].

Stosując metodę zewnętrzno-wewnętrzną używa się takich samych środków jak przy wybielaniu nakładkowym zębów z żywą miazgą [6, 25]. Najczęściej stosowane preparaty zawierające nadtlenek mocznika to: Opalescence PF 10%, 15%, 20% (Ultradent), Ilummine Home 10%, 15% (Dentsply DeTrey), Perox 10% (Chema-Elektromet), Viva Style 10% (Ivoclar Vivadent), Pola Night 10%, 16%, 22% (SDI), Nite White Exell 3 ACP 10%, 16%, 22% (Discus Dental), Rembrandt XTRA Comfort 16%, 22%, 30% (Den-Mat), Zaris White & Bite 10%, 16% (3M Espe). Preparat z nadtlenkiem wodoru to np. Pola Day 3%, 7,5% (SDI).

Zaletami wyżej opisanej metody jest większa powierzchnia penetracji środka wybielającego, mniejsze stężenie zastosowanego preparatu, mniejsze prawdopodobieństwo wystąpienia resorpcji zewnętrznej korzenia, eliminacja wypełnienia tymczasowego, skrócenie czasu wybielania do kilku dni oraz możliwość kontroli efektu zabiegu przez pacjenta.

POWIKŁANIA PO WYBIELANIU ZĘBÓW PO LECZENIU ENDODONTYCZNYM

W trakcie zabiegu wybielania lub bezpośrednio po nim mogą wystąpić następujące skutki uboczne:

1. Kruchość i porowatość szkliwa i/lub zębiny związane z odwapnieniem tkanek twardych. Spowodowane jest to przekroczeniem punktu nasycenia, w którym proces utleniania zaczyna rozkładać części organiczne zęba [26-30].

2. Złamanie korony zęba. Przyczyną jest zazwyczaj osłabienie korony zęba przez liczne wypełnienia oraz nieco większy niż zazwyczaj dostęp do jamy zęba.

3. Zapalenie tkanek okołowierzchołkowych zęba wybielonego, związane ze źle wypełnionym kanałem korzeniowym i nieprawidłowo zabezpieczonym jego ujściem [3, 13].

4. Podrażnienie języka, warg, gardła (m.in. język czarny włochaty, nadżerki błony śluzowej) [12, 13].

5. Podrażnienie dziąsła. Występuje pod wpływem czynników mechanicznych (niewłaściwe dopasowanie nakładki) oraz silnie żrących związków chemicznych przy niepełnym zabezpieczeniu dziąsła w czasie zabiegu.

6. Zmniejszenie siły wiązania systemu łączącego żywicy kompozytowej do wybielonego szkliwa i zębiny (przez okres około dwóch tygodni po zakończeniu zabiegu). Spowodowane jest to prawdopodobnie obecnością tlenu zarówno na powierzchni szkliwa, jak i w kanalikach zębinowych. Zaburza on polimeryzację materiałów łączących i wypełniających [2, 3, 8, 31, 32, 33].

7. Zaburzenia w stawie skroniowo-żuchwowym, spowodowane przeszkodą mechaniczną w postaci zbyt grubej, źle dopasowanej nakładki.

Późnym powikłaniem pozabiegowym może być:

1. Nawrót przebarwienia. Po upływie 1-8 lat od zakończeniu zabiegu występuje od 10 do 40% utraty efektu wybielającego. Powtórnemu przebarwieniu sprzyja nieszczelność wypełnienia ostatecznego, wybielanie na kilku wizytach, bardzo ciemne przebarwienie wyjściowe, obecność w kanale ćwieka srebrnego lub wypełnienia amalgamatowego w koronie [4, 8, 12].

2. Zewnętrzna, przyszyjkowa resorpcja korzenia zęba. Jest to najpoważniejsze powikłanie, które może pojawić się nawet po upływie sześciu lat od zakończenia zabiegu. Jak wynika z piśmiennictwa, resorpcja częściej występuje u osób młodych, co prawdopodobnie związane jest z większą penetracją środka wybielającego poprzez szersze kanaliki zębinowe i cieńszą ścianę korzenia [34-37]. Proces rozpoczyna się zazwyczaj w okolicy szyjki zęba w obrębie powierzchni stycznych i postępuje w kierunku wierzchołka korzenia oraz dokomorowo. Resorpcja pojawia się z powodu postępującego procesu zapalnego toczącego się poniżej przyczepu nabłonkowego. Klinicznie, najczęściej nie wywołuje ona objawów i wykrywana jest przypadkowo na podstawie zdjęć radiologicznych.

Część autorów uważa, że niektóre zęby są bardziej podatne na resorpcję. Są to zęby, w których morfologicznie brak jest połączenia szkliwa z cementem (ok. 10% zębów), zęby z dodatkowymi kanałami w obrębie szyjki zęba, z nieszczelnymi wypełnieniami przyszyjkowymi, z nieuszczelnionym ujściem kanału korzeniowego, jak również zęby po przebytym w przeszłości urazie. Wysokie stężenie nadtlenku wodoru (30-38%), nadmierna ilość ciepła podczas wybielania, wytrawianie komory 37% kwasem fosforowym lub przemywanie podchlorynem sodu bezpośrednio przed zabiegiem, jak również jednoczesne stosowanie kilku metod wybielania sprzyja wystąpieniu resorpcji zewnętrznej korzenia [3, 13, 34, 37].

Etiologia tego procesu jest złożona i wynika z połączenia wielu czynników: uszkodzenia cementu i więzadeł przyzębnych, obnażenia zębiny, obecności mediatorów zapalenia, zakażenia bakteryjnego oraz utrzymującego się stanu zapalnego tkanek przyzębia. Należy jednak zaznaczyć, że zarówno patogeneza, jak i możliwość zahamowania postępu resorpcji po zabiegu chirurgicznym nie są dotąd w pełni wyjaśnione. Próbuje się ją tłumaczyć różnymi teoriami działania nadtlenku wodoru, który: a) dyfundując przez kanaliki zębinowe do przyzębia brzeżnego wywołuje w nim stan zapalny i resorpcję, b) przechodząc przez kanaliki denaturuje zębinę w obrębie połączenia szkliwno-cementowego, która to zębina jest następnie rozpoznawana jako tkanka obca i niszczona, c) obniża pH na powierzchni korzenia i aktywuje działalność osteoklastów.

Leczenie zewnętrznej resorpcji przyszyjkowej nie jest łatwe i nie zawsze kończy się sukcesem. Decydującym czynnikiem udanej terapii jest rozpoznanie resorpcji we wczesnym stadium. Po dokładnym zabezpieczeniu tkanek miękkich i chirurgicznym odsłonięciu miejsca resorpcji, stosuje się przez 1-2 min 90% wodny roztwór kwasu trójchlorooctowego, a następnie przeprowadza kiretaż jamy resorpcji, wygładza jej brzegi i wypełnia najlepiej cementem MTA oraz materiałem kompozytowym, glass-jonomerowym lub amalgamatem [35, 36].

Stosując metody wybielania zębów bezmiazgowych warto uwzględnić podane niżej wskazówki:

• środkiem wybielającym „z wyboru” jest nadboran sodu stosowany w metodzie stopniowego wybielania, 

• nie należy stosować perhydrolu w połączeniu z ciepłem,

• we wszystkich technikach wybielania bardzo ważne jest prawidłowe wypełnienie i zabezpieczenie kanału korzeniowego,

• należy ograniczać liczbę aplikacji środka wybielającego,

• po zakończeniu wybielania umieszcza się w komorze zęba nietwardniejący preparat wodorotlenkowo-wapniowy,

• zęby wybielane powinno się kontrolować klinicznie i radiologicznie przez minimum 7 lat [14].

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Bello A., Jarvis R.H.: A review of esthetic alternatives for the restoration of anterior teeth. J Prosthet Dent 1997; 78, 5: 437-440.

2.    Christensen G.: The tooth-whitening revolution. J Am Dent Assoc 2002; 133: 1277-1279.

3.    Aschheim K.W., Dale B.G.: Esthetic Dentistry. A clinical approach to techniques and materials. Mosby, London 2001.

4.    Spasser H.F.: The walking bleach: 35 years later. Dent Today 1996; 15, 11: 114-117.

5.    Lipski M., Woźniak K., Buczkowska-Radwańska J.: Współczesne metody wybielania  przebarwionych zębów bezmiazgowych. Mag Stoma 2003: 13, 6: 28-36.

6.    Lipski M.: Porównanie skuteczności preparatów Opalescence i Opalescence Quick w wybielaniu przebarwionych zębów bezmiazgowych. Mag Stomat 2000; 11: 42-45.

7.    Niewiadomski K.: Wiadomości ogólne o materiałach wybielających. Vademecum Ivoclar Vivadent 2001; 10: 23-32.

8.    Wagner L.: Wybielanie zębów. Med Tour Press International, Warszawa 2003.

9.    Kaneko J., Inoue S., Kawakami S., Sano H.: Bleaching effect of sodium percarbonate on discolored pulpless teeth in vitro. J Endod 2000; 1, 26: 25-28.

10.    Pawlaczyk-Kamieńska T.: Zaburzenia barwy zębów pochodzenia wewnętrznego i zewnętrznego. Stomat Współcz 1998; 1, 5: 16-20.

11.    Małkiewicz K., Jodkowska E.: Zaburzenia barwy zębów spowodowane czynnikami pochodzenia wewnętrznego - metody leczenia za pomocą środków wybielających na podstawie przeglądu piśmiennictwa i własnych obserwacji. Nowa Stoma 2005; 2, 32: 89-93.

12.    Dolecki M.: Wybielanie zębów. Uno Dental, Łódź 1998.

13.    Haywood V.B.: Historia, bezpieczeństwo i skuteczność współczesnych metod wybielania zębów. Zastosowanie metody nocnego wybielania żywych zębów z użyciem łyżki indywidualnej. Quintessence 1993; 2, I: 121-137.

14.    Baratieri L.N. i wsp.: Nonvital tooth bleaching: guidelines for the clinician. Quintessence Int 1995; 26, 9: 597-608.

15.    Andreasen J.O., Farik B., Munksgaard E.C.: Long-term calcium hydroxide as a root dressing may increase risk of root fracture. Dent Traumatol 2002; 18, 3: 134-137.

16.    Farik B., Munksgaard E.C., Andreasen J.O.: Fracture strength of fragment-bonded teeth. Effect of calcium hydroxide lining before bonding. Am J Dent 2000: 13, 2: 98-100.

17.    Amato M., Scaracilli M.S., Farella M., Riccitiello F.: Bleaching teeth treated endodontically: long- term evaluation of
a case series. J Endod 2006: 32, 4: 376-378.

18.    Joiner A.: The bleaching of teeth: A review of the literature. J Dent 2006; 34: 412-419.

19.    Owczarek K.: Wybielanie korzeni zębów martwych przed leczeniem protetycznym. Mag Stomat 2004; 12: 22-24.

20.    Luk K., Tam L., Hubert M.: Effect of light energy on peroxide tooth bleaching. J Am Dent Assoc 2002; 135: 194-201.

21.    Iracki J., Brus-Sawczuk K.: Współczesne metody wybielania zębów. Forum Stomat 2004; 4: 5-12.

22.    Deliperi S., Bardwell D.N.: Clinical evaluation of a combined in-office and take-home bleaching system. J Am Dent Assoc 2004; 135, 5: 628-634.

23.    Kastali S., Kugel G., Perry R., Papathanassiou A.: Combined in-office and at-home bleaching systems: An evaluation. J Dent Res 1998; 77: 2604.

24.    Poyser N.J., Kelleher M.G., Briggs P.F.: Managing discoloured non-vital teeth: the inside/outside bleaching technique. Dent Update 2004; 31, 4: 204-210.

25.    Lipski M.: Ocena przydatności preparatu Opalescence
w wybielaniu przebarwionych zębów bezmiazgowych. Mag Stomat 1997; 1: 22-25.

26.    Lewinstein I., Fuhrer N., Churara N., Cardash H.: Effect of different peroxide bleaching regiments and subsequent fluoridation on the hardness of human enamel and dentin. J Prosthet Dent 2004; 92, 4: 337-342.

27.    Chi W., Davis R., Vandewalle K.: Effect of a non-peroxide bleaching agent on enamel resin bond strenght. J Dent Res 2000; 79: 1838.

28.    Chng H.K., Palamara J.E., Messer H.H.: Effect of hydrogen peroxide and sodium perborate on biomechanical properties of human dentin. J Endodont 2002; 28: 62-67.

29.    Duschner H., Gotz H.K., Kozak K.M., White D.J.: Effect of peroxide tooth bleaching on enamel and dentin ultrastructure. J Dent Res 1999; 79: 2305.

30.    Lopes G.C., Bonissoni L., Baratieri L.N., Veira L.C., Monteiro S. Jr.: Effect of bleaching agents on the hardness and morphology of enamel. J Esthet Dent 2002; 14, 1: 24-30.

31.    Cadenaro M., Breschi L., Antoniolli F., Mazzoni A., Di Lenarda R.: Influence of whitening on the degree of conversion of dental adhesives on dentin. Eur J Oral Sci 2006; 114: 257-262.

32.     Heymann H.O.: Tooth whitening: facts and fallacies. Brit Dent J 2005; 198, 8: 5-14.

33.    Attin T., Hannig C., Wiegand A., Attin R.: Effect of bleaching on restorative materials and restorations - a systematic review. Dent Mater 2004; 20, 9: 852-861.

34.    Bołtacz-Rzepkowska E., Słowik-Kwiatkowska M.: Zewnętrzna resorpcja przyszyjkowa występująca w przypadkach wybielania zębów leczonych endodontycznie. Stomatol Współcz 2001; 8, 4: 8-11.

35.    Gulsahi A., Gulsahi K., Ungor M.: Invasive cervical resorption: clinical and radiological diagnosis and treatment of 3 cases. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2007; 103, 3: 65-72.

36.    Heithersay G.S.: Clinical, radiologic and histopathologic features of invasive cervical resorption. Quintessence Int 1999; 30, 1: 27-37.

37.    Heithersay G.S.: Invasive cervical resorption: an analysis of potential predisposing factors. Quintessence Int 1999; 30, 2: 83-95.

..............................................................................................................................................................

©Dorota Kościelniak, Anna Jurczak, Iwona Kołodziej,
Joanna Słowik

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Dorota Kościelniak
Pracownia Stomatologii Dziecięcej
Instytut Stomatologii CM UJ
31-155 Kraków, ul Montelupich 4
tel./fax: +48 012 424 54 20
e-mail: kodoro@poczta.onet.pl

Pracę nadesłano: 07.04.2009 r.
Przyjęto do druku: 11.05.2009 r.

Praca recenzowana