Praca finansowana przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi w ramach działalności statutowej nr 503-2042-1.

W polskim piśmiennictwie lekarskim pierwsze wzmianki z zakresu dentystyki znajdują się w dziele Nicolausa de Polonia z XIII wieku. Porady o schorzeniach jamy ustnej podał Maciej Miechowita (1457-1523), profesor medycyny Akademii Krakowskiej, w wykładzie „Connservatio Sanitatis”. W XVI wieku popularne były herbarze, czyli zielniki pisane w języku polskim, które zwierały cenne wskazówki dotyczące stosowania ziół w problemach zdrowotnych jamy ustnej i zębów. Autorami herbarzy byli: Marcin z Urzędowa (1595 r.) oraz Syreniusz (1613 r.), który umieścił w swym zielniku rozdziały pt. „Czuchnienie z ust”, „Dziura na podniebieniu w uściech”, „Zęby czarne”, „Żaba pod językiem w uściech” i wiele innych [1].

Pierwsze szkoły dla chirurgów powstały we Lwowie w roku 1773 oraz w Warszawie w 1789 r., gdzie nauczał Ludwik Perzyna, autor nauki cyrulickiej. Jego podręcznik traktował o metodach zachowawczego leczenia ubytków, a także opisywał narzędzia chirurgiczne, wskazania i technikę usuwania zębów. Ponadto zawierał informacje o zabiegach higienicznych oraz przypadki aft i raka języka. Ludwik Perzyna tak opisywał w nim leczenie złamanej szczęki: „(…) należy wystrugać deszczułkę do szczęki podobną, w którą wpuściwszy końce zębów szczęki górnej, po obu końcach przewleczonymi sznureczkami na głowie mu zawiązałem, która by szczękę w swoim miejscu niewzruszenie utrzymywała”. Perzyna szerzył również oświatę zdrowotną wśród społeczeństwa [2].

Wielkie znaczenie dla rozwoju nauki w Polsce miała reforma Kołłątajowska. Zaczęły powstawać różne szkoły, a w tych, które już istniały znacznie podniósł się poziom nauczania. Chirurgia została wchłonięta przez katedry powstające na uniwersytetach, a istniejące cechy, zrzeszające chirurgów zaczęto likwidować. W drugiej połowie XVII wieku po raz pierwszy pojawiło się oficjalnie określenie dentystyka [3]. 

Profesor anatomii i chirurgii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie – Rafał Czerwiakowski (1743-1816), wprowadził do swych wykładów dentystykę. W „Wywodzie o narzędziach cyrulickich” opisał narzędzia służące wówczas do usuwania zębów, np. klucz angielski, pelikany, kleszcze proste i składane, kruczy nos i pręt do usuwania korzeni [4]. Podkreślał ważność usunięcia zęba w całości, bez pozostawienia złamanego korzenia. Ponadto opisał protezę, którą zastosował w dużym ubytku żuchwy, obturatory podniebienia własnego pomysłu i protezy zębowe sporządzone z zębów ludzkich lub też kości słoniowej. Uznany został za ojca chirurgii polskiej. Następcy profesora wykładali dentystykę wraz z chirurgią i okulistyką, leczyli również chirurgiczne przypadki schorzeń jamy ustnej. Byli to m.in.: Ludwik Bierkowski (1801-1860), który opisał operację wycięcia żuchwy, oraz Józef Brodowicz (1790-1855), który w swojej rozprawie doktorskiej omówił anatomię i fizjologię zębów.

Pierwszym docentem stomatologii został w 1877 roku w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie Karol Goebel (1845-1891). Tytuł otrzymał na podstawie pracy „O zapaleniu okostnej zębów i wskazaniach do wyjmowania zębów”. Natomiast drugim docentem był dr Wincenty Łepkowski (1866-1935), który habilitował się pod kierunkiem sławnego profesora chirurgii Ludwika Rydgiera. Docent Łepkowski był organizatorem pierwszego w Polsce Instytutu Stomatologicznego, który powstał w 1903 roku przy Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prowadził wykłady z dentystyki zachowawczej, protetyki i chirurgii.

W Wilnie stomatologia znajdowała się w kręgu zainteresowania lekarzy, o czym świadczą liczne publikacje. W 1787 roku ukazała się książka „Nauka o chorobach zębów i dziąseł” Plenki, profesora z Węgier, przetłumaczona na język polski przez Tomasza Łopacińskiego (wojewodzica brzeskiego). Była pierwszym w Polsce podręcznikiem naukowym dentystyki. W roku 1860 ukazała się w Wilnie, wydana dzięki staraniom Wileńskiego Towarzystwa Naukowego, praca polskiego lekarza dentysty z Paryża – Maurycego Jackowskiego „O odkryciach i postępie w dziedzinie dentystyki”. Zawierała sposoby oraz opisy własnych modeli kleszczy przystosowanych do usuwania zębów trzonowych, przedtrzonowych oraz siekaczy szczęki i żuchwy [2].

Ważnym ośrodkiem rozwoju stomatologii polskiej był Lwów.

W 1899 roku, po długiej przerwie wznowił działanie Wydział Lekarski Uniwersytetu Lwowskiego. Wówczas do grona wykładowców dołączyli docenci stomatologii: Andrzej Gońka (1857-1909) i Teodor Bohosiewicz (1867-1948). Docent Gońka przyczynił się do otwarcia Ambulatorium Dentystycznego przy Uniwersytecie Lwowskim, które następnie zostało przekształcone w Instytut Dentystyczny. W 1913 roku dyrektorem Instytutu i jednocześnie profesorem nadzwyczajnym Katedry Dentystki został Antoni Cieszyński (1882-1941), jedna z najwybitniejszych postaci polskiej stomatologii. Profesor Cieszyński ukończył studia lekarskie, dentystyczne i filozoficzne w Niemczech, gdzie rozpoczął pracę naukową w nowej dziedzinie – radiologii dentystycznej. Wprowadził do stomatologii metodę znieczulenia miejscowego i przewodowego z wykorzystaniem nowokainy z adrenaliną. Był autorem wielu prac z chirurgii stomatologicznej i szczękowej, radiologii, parodontologii, dentystyki zachowawczej, protetyki i ortodoncji oraz twórcą nowoczesnej polskiej terminologii dentystycznej. Katedra pod Jego kierunkiem wykształciła studentów medycyny i lekarzy chcących specjalizować się w stomatologii. Wielu Jego uczniów objęło później katedry w polskich uczelniach stomatologicznych: Zeńczak, Szepelski, Owiński, Jankowski, Jarząb, Pietrzycki, Gorczyński i inni.

Działalność naukowa środowiska dentystycznego w Poznaniu skupiała się wokół Wydziału Lekarskiego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wśród członków tego towarzystwa był lekarz internista – Teofil Kaczorowski, który pierwszy sformułował teorię o odogniskowym zakażeniu ustnym w pracy pt.: „O związku przyczynowym zapalenia dziąseł z innymi chorobami”. Nauczanie dentystyki w Poznaniu rozpoczęto dopiero w 1929 roku w Katedrze Stomatologii Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego, której kierownikiem był Józef Jarząb, a od 1934 roku Leon Lakner [5]. 

W Warszawie Wydział Lekarski Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego (1818-1831) szkolił lekarzy wyższych i niższych, okulistów, akuszerów i dentystów. Po zamknięciu Uniwersytetu wykłady z dentystyki odbywały się w Warszawskiej Szkole Felczerów. W roku 1862 powstała Szkoła Główna Warszawska i wówczas nastąpił rozwój Wydziału Lekarskiego. Wykłady prowadzili wybitni naukowcy, m.in. Mianowski, Chałubiński, Hoyer. W tym okresie ukazało się wiele publikacji z dziedziny chirurgii szczękowej i stomatologicznej oraz tłumaczenia z języków obcych, szczególnie dotyczące urazów wojennych. Po przemianowaniu w 1869 roku Szkoły Głównej powstał Cesarski Uniwersytet Warszawski. Wykształcił wielu lekarzy dentystów. Byli nimi: Bolesław Dzierżawski (1860-1907), założyciel pierwszego czasopisma naukowego Przegląd Dentystyczny, Maurycy Krakowski (1870-1943) – redaktor Kroniki Dentystycznej oraz Władysław Zieliński (1846-1921) – założyciel Towarzystwa Odontologicznego.

Pod koniec XIX wieku powstały w Warszawie prywatne szkoły lekarsko-dentystyczne, jednak ich poziom nie był zadowalający. Zaistniała potrzeba wyższego wykształcenia lekarzy dentystów. Rozpoczął się postęp w dentystyce, dzięki rozwojowi wiedzy medycznej i wykorzystaniu nowej techniki. Znajomość anatomii, histologii, badań bakteriologicznych i radiologicznych, wprowadzenie znieczulenia ogólnego i miejscowego przyczyniły się do dynamicznego rozwoju.

W dentystyce wyodrębniły się trzy kierunki: chirurgia, dentystka zachowawcza i techniki dentystyczne. Wydano wówczas w roku 1838, przez Radę Zdrowia, przepisy według których stopień dentysty uzyskać mogli ci, którzy przynajmniej przez trzy lata uczyli się zawodu u któregoś ze znanych dentystów. Natomiast mniejsze uprawnienia nadawano technikom – „mechanikom zębów”.

Lekarze, absolwenci wydziałów lekarskich specjalizowali się w dentystyce zwykle zagranicą, najczęściej w Niemczech, gdzie była ona na wysokim poziomie. W Polsce pierwszą kobietą, która otrzymała prawo praktyki w zawodzie dentysty była w 1813 roku Józefa Serre. Z biegiem czasu kobiety zaczęły stanowić większość w tym zawodzie [2].

W odrodzonej Polsce zlikwidowano prywatne szkoły dentystyczne. W 1920 roku powołano Państwowy Instytut Dentystyczny (PID) w Warszawie, przemianowany później na Akademię Stomatologiczną. Obowiązywał w nim 4-letni plan nauczania, opracowany przez najwybitniejszych stomatologów polskich, z Cieszyńskim i Łepkowskim na czele. Program studiów oparty był o przedmioty ogólnolekarskie i specjalistyczne w zakresie trzech dyscyplin: chirurgii stomatologicznej, dentystyki zachowawczej i techniki dentystycznej. W 1926 roku utworzono w PID Katedrę Ortodoncji. Jedyna Katedra Chirurgii Stomatologicznej w Polsce dysponowała 25-łóżkowym oddziałem chorych leżących i ambulatorium, którymi kierował wybitny chirurg i uzdolniony wykładowca – profesor Alfred Meissner [6]. Równocześnie z PID działały Poliklinika Stomatologiczna przy Wydziale Lekarskim Akademii Lwowskiej w Poznaniu i Krakowie, szkoląc lekarzy medycyny w stomatologii i nadając im tytuł lekarzy dentystów.

Łódź do 1945 roku była bez tradycji akademickich. Nie posiadała wyższej uczelni, nie było więc możliwości kształcenia i rozwoju naukowego. Władze carskie początkowo były przychylne projektowi założenia szkoły wyższej w Łodzi, lecz po doświadczeniach Powstania Styczniowego mimo, iż odbywało się to w innych miastach, odstąpiły od tego zamiaru. Po odzyskaniu niepodległości ponowiono starania o zorganizowanie wyższej uczelni. W 1921 roku poseł Ludwik Waszkiewicz wystąpił w imieniu łodzian do władz polskich z wnioskiem o jej zorganizowanie. Wniosek przyjęto pozytywnie, ale na drodze do realizacji pojawiła się trudna sytuacja finansowa kraju, która powtórzyła się jeszcze w 1923 i 1928 roku.

W wyniku starań utworzono w 1928 roku Oddział Wolnej Wszechnicy Polskiej. Liczba osób tej uczelni rosła w bardzo szybkim tempie, a popularność tą wiązano z nadaniem tytułów magisterskich poszczególnym kierunkom studiów. Wolna Wszechnica Polska nie posiadała jednak Wydziału Lekarskiego, dlatego też z inicjatywy ośmiu miejscowych lekarzy, ks. Biskupa Tomczka, ówczesnego łódzkiego prezydenta Godlewskiego oraz fabrykanta Roberta Gayera, powstało stowarzyszenie – Organizacja Wyższej Uczelni Lekarskiej w Łodzi. Inicjatorem stowarzyszenia był profesor Wincenty Tomaszewicz, który na łamach prasy łódzkiej przedstawił argumenty przemawiające na rzecz utworzenia wyższej uczelni lekarskiej. W Nowinach Społeczno-Lekarskich z 1938 roku pisano, iż „sprawa założenia Akademii Lekarskiej w Łodzi posuwa się szybkimi krokami ku realizacji”, czemu sprzyjało różnorodne i bardzo rozbudowane szpitalnictwo, posiadające wszelkie niezbędne warunki do założenia w Łodzi Akademii Lekarskiej. Wokół zagadnienia utworzenia wyższej uczelni w tym mieście toczyła się polemika prasowa. Mimo tak wielu przeciwności, Komitet Organizacyjny Uczelni nie zrezygnował ze starań, a delegacja wysłana do ministra Kościałkowskiego uzyskała pomoc materialną na rok akademicki 1939/1940 w wysokości dwóch milionów złotych, na realizację zamierzonego celu. W tym samym czasie powołano To
warzystwo Budowy Gmachu Wyższej Uczelni w Łodzi. Wszelkie starania, ogromny wysiłek łódzkich działaczy oraz przychylność władz państwowych zniszczył wybuch wojny w 1939 roku. Szlachetne plany w obliczu walki o wartość najwyższą – wolną Ojczyznę musiały być odłożone. Po sześciu długich i tragicznych latach zostały przypomniane w 1945 roku, po odzyskaniu upragnionej wolności [7].     

II wojna światowa pochłonęła miliony niewinnych ludzi. Z rąk hitlerowców zginęło ponad 2 tys. lekarzy dentystów, a niewielu, bo ponad 1500 doczekało się wyzwolenia. Zniszczone zostały uczelnie. Tylko znikoma garstka młodzieży kontynuowała studia na tajnych kursach stomatologii zorganizowanych przez docenta Cybulskigeo w Warszawie [8].

Po 1945 roku powołano w Polsce Ludowej, już w nowych granicach kraju 9 oddziałów stomatologicznych przy Uniwersytetach, a później Akademiach Medycznych w: Warszawie, Łodzi, Krakowie, Poznaniu, Gdańsku, Wrocławiu, Zabrzu, Szczecinie i Lublinie.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Jańczuk Z.: Zarys stomatologii. PZWL, Warszawa 1979. 

2.    Supady J.: Historia dentystyki. ADI, Łódź 2007.

3.    Seyda B.: Dzieje medycyny w zarysie. PZWL, Warszawa 1973.

4.    Brzeziński T.: Historia medycyny. PZWL, Warszawa 1988.

5.    Nowak W.: Stomatologia. PZWL. Warszawa 1964.

6.    Juszczyk-Popowska B.: 75 lat Kliniki Chirurgii Stomatologicznej i Szczękowej w Państwowym Instytucie Dentystycznym i w Akademii Medycznej w Warszawie. Czas Stomat 1996; XLIX: 291-292.

7.    Annales Academiae Medicae Lodzensis, 2002, 43: 311-314.

8.    Piekarczyk J., Wanyura H.: Chirurgia szczękowo-twarzowa w ostatnim dwudziestoleciu XX wieku. Czas Stomat 2001; LIV: 469-473.

..............................................................................................................................................................

© Grażyna Grzesiak-Janas, Magdalena Stempowska, Anna Janas

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Grażyna Grzesiak-Janas
Zakład Chirurgii Stomatologicznej
Uniwersytecki Szpital Kliniczny Nr 6 UM
92-213 Łódź, ul. Pomorska 251
tel.: +48 042 675 75 29

Pracę nadesłano: 17.04.2009 r.
Przyjęto do druku: 26.05.2009 r.

Praca recenzowana