WPROWADZENIE

Zdrowie to pełny dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a nie tylko brak problemów medycznych [1], lub – inaczej – stan osoby, która ciesząc się dobrym samopoczuciem, czuje się silna i niezagrożona [2]. Ludzi cechuje jednak odmienne nastawienie wobec własnego zdrowia.

W tej kwestii wyróżnia się następujące przekonania:

1. Wpływ zmian chorobowych na postępowanie chorych zależy głównie od jakości i wielkości wywoływanych przez nie cierpień.

2. Nastawienie wyolbrzymiające każdą zmianę w funkcjonowaniu własnego organizmu.

3. Traktowanie spraw zdrowia zgodnie z ich rzeczywistą ważnością.

4. Wykorzystanie spraw zdrowia do rozwiązywania różnorodnych spraw życiowych[3].

Pomimo tak odmiennych przekonań, zdrowie stanowi dominującą wartość zarówno dla ludzi chorych, jak i zdrowych [4, 5]. Dla zdrowia podejmują oni różne działania profilaktyczne [6]. Profilaktyczne zachowania zdrowotne i promocja zdrowia są niezwykle istotnym, ważnym i ciągle aktualnym problemem współczesnej medycyny i psychologii zdrowia.

Na podstawie Karty Ottawskiej uchwalonej na I Międzynarodowej Konferencji Promocji Zdrowia w 1986 roku zdefiniowano promocję zdrowia jako „proces umożliwiający każdemu człowiekowi zwiększenie oddziaływania na własne zdrowie w sensie jego poprawy i utrzymywania” [7]. Innymi słowy, promocja zdrowia to jak podają Słońska i Misium „proces umożliwiający ludziom zwiększenie kontroli nad własnym zdrowiem oraz jego poprawę” [7].

W podejmowaniu zachowań zdrowotnych oraz w zmianie szkodliwych nawyków bardzo duże znaczenie mają oczekiwania pacjenta dotyczące wyniku działania oraz własnej skuteczności [8]. Te ostatnie mają znaczenie dla motywacji do podejmowania zachowań zdrowotnych, obok spostrzeganego zagrożenia, przeszkód i oczekiwań dotyczących wyniku działania. Poczucie własnej skuteczności, co wykazał Lazarus, jest także istotnym zasobem w radzeniu sobie ze stresem [8]; wpływa zdecydowanie na zamiar podjęcia określonych działań zdrowotnych oraz zwiększa własną świadomość odnośnie podejmowania zmian. Znane są badania Becka i Lunda [8] przeprowadzone na pacjentach stomatologicznych, którzy poddawani byli perswazyjnym oddziaływaniom, przeprowadzonym celem manipulacji przekonaniami o zapaleniu ozębnej. Okazało się, że oczekiwania dotyczące wyniku działania zwiększyły częstość zachowań zapobiegających chorobie – w tym przypadku wzrosła częstość używania nitki dentystycznej.

Zachowania prozdrowotne wyjaśniane są także przez modele intencjonalnych zachowań. Za pośrednictwem procesu motywacyjnego człowiek rozwija intencję do podejmowania zachowań zdrowotnych. Ważna jest tu postawa jednostki wobec danego zachowania oraz norma subiektywna, czyli przekonania, że osoby znaczące dla danego człowieka aprobują konkretne działanie. Ponadto od tego, w jaki sposób człowiek spostrzega powagę choroby, podatność na nią, skuteczność własnego działania, oraz jakie ma oczekiwania dotyczące własnej skuteczności, zależy tzw. „motywacja do ochrony”. Zaobserwowano przy tym, że najistotniejszym czynnikiem jest tu skuteczność własnego działania oraz oczekiwania dotyczące własnej skuteczności. Są to najistotniejsze predykatory zachowań zdrowotnych.

W psychologii zdrowia dużą popularnością cieszy się model salutogenetyczny określany także jako „behawioralna immunologia”. Jak podaje Antonovsky [9] „orientacja salutogenetyczna skłania (..) do myślenia w kategoriach czynników sprzyjających przesuwaniu się na kontinuum w kierunku zdrowia”.

Kluczowym jest tu poczucie koherencji, czyli „globalna orientacja, która wyraża stopień, w jakim jednostka posiada trwałe, (…) dynamiczne uczucie pewności, że wewnętrzne i zewnętrzne środowiska są przewidywalne i że istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że sprawy potoczą się tak, jak można to sensownie przewidzieć” [9]. Na poczucie koherencji składa się zrozumiałość (zakres, w jakim człowiek odbiera napotkane bodźce jako posiadające sens), zaradność (spostrzegany zakres środków potrzebnych do sprostania wymaganiom stawianym przez bodźce), sensowność (emocjonalny odpowiednik zrozumiałości).

Wykazano, że im silniejsze ma człowiek poczucie koherencji, tym łatwiej unika zagrożeń i niebezpieczeństw, tym łatwiej podejmuje zachowania zdrowotne i inwestuje w wysiłki prozdrowotne, gdyż uważa to za opłacalne. Ma poznawcze i motywacyjne podstawy do aktywnego radzenia sobie w obliczu zagrożeń. Osoby o silnym poczuciu koherencji mają także silne poczucie kontroli, czyli nie są bezsilne wobec czynników zewnętrznych, wierzą, że mają wpływ na zdarzenia, nie powołują się na innych ludzi czy los by wyjaśnić to, co się im przydarza [10].

Celem badań było wykazanie, jakie są przekonania na temat możliwości kontroli zdrowia u pacjentów stomatologicznych.

Postawiono następujące hipotezy badawcze:

H1: Zakładamy, że wiek badanych pacjentów stomatologicznych wpływa na umiejscowienie kontroli zdrowia.

H2: Uważamy, że płeć różnicuje spostrzeganie kontroli zdrowia.

H3: Sądzimy, że wiek osób badanych stanowi zmienną różnicującą sposób definiowania zdrowia.

H4: Zakładamy, że kobiety i mężczyźni (na przykładzie pacjentów stomatologicznych) w odmienny sposób postrzegają wartość zdrowia.

MATERIAŁ I METODY

W badaniach wykorzystano dwa narzędzia o charakterze samoopisowym:

1. Wielowymiarową Skalę Umiejscowienia Kontroli Zdrowia MHLC K.A. Wallstona, B.S. Wallstona, R. DeVellisa w polskiej wersji Juszczyńskiego [11]. Jest to narzędzie samoopisowe, zawierające osiemnaście stwierdzeń dotyczących zgeneralizowanych oczekiwań w trzech wymiarach umiejscowienia kontroli zdrowia: wewnętrznym, wpływu innych, przypadku.

2. Listę Kryteriów Zdrowia – LKZ Juszczyńskiego [12]. Jest to metoda składająca się z 24 stwierdzeń opisujących trzy wymiary zdrowia: fizyczne, psychiczne i społeczne. Stwierdzenia te definiują zdrowie jako: cel, proces, stan, właściwość oraz wynik. Wymienione kryteria zdrowia zostały przyporządkowane w następujący sposób: zdrowie jako cel (dożyć późnej starości, być odpowiedzialnym, akceptować siebie, znać swoje możliwości i braki), zdrowie jako proces (potrafić dobrze współżyć z innymi ludźmi, umieć rozwiązywać swoje problemy, potrafić pracować bez napięcia i stresu, umieć przystosować się do zmian w życiu, potrafić panować nad swoimi uczuciami i popędami), zdrowie jako stan (czuć się szczęśliwym przez większość czasu, umieć cieszyć się z życia, czuć się dobrze), zdrowie jako właściwość (jedynie wyjątkowo przyjmować lekarstwa, mieć dobry nastrój, nie odczuwać żadnych dolegliwości fizycznych, nie chorować, najwyżej rzadko na grypę, niestrawność, mieć zdrowe oczy, włosy, cerę, mieć sprawne wszystkie części ciała, prawie nigdy nie musieć chodzić do lekarza) oraz zdrowie jako wynik (należycie się odżywiać, dbać o wypoczynek, sen, pić niewielkie ilości alkoholu lub wcale, nie palić tytoniu, mieć odpowiednią wagę ciała, mieć pracę, różnorodne zainteresowania).

W badaniach wzięło udział 71 osób – pacjentów stomatologicznych: 29 mężczyzn i 42 kobiety. Średnia wieku wszystkich badanych wynosiła 31,37 lat. Średnia wieku kobiet – 31,26 lat, średnia wieku mężczyzn – 31,52 lata. Uwzględniając kryterium wieku, spośród wszystkich badanych 20 osób było powyżej 40 lat, a 51 osób – poniżej 40 lat.

WYNIKI

Rycina 1 pokazuje średnie wyniki dotyczące kontroli zdrowia u wszystkich badanych pacjentów stomatologicznych. Jak widać, najczęściej u badanych dominuje wewnętrzne umiejscowienie kontroli zdrowia (   =30,17), najrzadziej natomiast wystąpiło przekonanie, że na stan zdrowia ma wpływ przypadek
(=16,48).

Kolejne analizy (ryc. 2) dotyczą umiejscowienia kontroli zdrowia u pacjentów stomatologicznych powyżej i poniżej 40. roku życia. Najbardziej interesujące różnice zaznaczyły się w zakresie wewnętrznej kontroli zdrowia. Okazuje się, że osoby, które ukończyły 40. rok życia zdecydowanie słabiej (=21,56) niż osoby młodsze (=17,54) cechuje wewnętrzna kontrola zdrowia.

Następna rycina (ryc. 3) odzwierciedla średnie wyniki umiejscowienia kontroli zdrowia u badanych pacjentek stomatologicznych. Okazuje się, że kobiety odpowiedzialnością za swój stan zdrowia najsilniej obarczają inne osoby – wymiar „wpływ innych” uzyskał najwyższe wartości średnie (=18,67). Świadczy to także o przekonaniu, że inni mają wpływ na stan zdrowia oraz na możliwości ochrony zdrowia. Z kolei badani mężczyźni zdecydowanie najsilniej lokalizują kontrolę zdrowia w sobie, dominuje u nich wewnętrzne umiejscowienie kontroli zdrowia (=25,9). Przedstawiono to na rycinie 4.

Dalsze prezentacje ilustrują szczegółowe porównania wymiarów kontroli zdrowia dla badanych kobiet i mężczyzn (ryc. 5). Co już zaobserwowano powyżej, wewnętrzna kontrola zdrowia zdecydowanie silniej charakteryzuje mężczyzn (=25,9) w porównaniu z kobietami – pacjentkami stomatologicznymi (=16,05).

Z kolei wymiar „wpływ innych” silniej zaznacza się u kobiet (=18,67), co pokazuje rycina 6.

Niezmiernie interesujące wyniki uzyskano natomiast dla wymiaru „przypadek”. Okazało się bowiem, że mężczyźni, z jednej strony o wewnętrznej kontroli zdrowia, równocześnie bardzo silnie akcentują „przypadek” (=16,89), który wśród badanych kobiet wystąpił marginalnie (=2,0). Widać to na rycinie 7.

Dalsze analizy dotyczą kryteriów zdrowia – tego, czym jest dla badanych pacjentów stomatologicznych zdrowie. Przeanalizowano 24 wartości, które zostały ujęte w następujące kategorie zdrowia jako: celu, procesu, stanu, właściwości oraz wyniku.

Jak widać na rycinie 8, dla wszystkich badanych zdrowie to przede wszystkim „sprawne wszystkie części ciała” (właściwość), „właściwie odżywianie się” (wynik) oraz „nie odczuwanie żadnych dolegliwości fizycznych” (właściwość).

Bardziej interesowało nas, czy kryteria takie jak wiek i płeć mają wpływ na postrzeganie zdrowia. Jak widać na rycinie 9 zaznaczyły się różnice dotyczące percepcji zdrowia u osób powyżej i poniżej 40. roku życia. U osób w kategorii „poniżej 40 lat” dominującymi wartościami zdrowia są „należycie się odżywiać” (wynik), „nie palić tytoniu” (wynik) oraz „mieć sprawne wszystkie części ciała” (właściwość). Osoby młodsze spostrzegają zatem zdrowie w kategoriach wyniku. Z kolei osoby powyżej 40. roku życia uważają, że zdrowie to przede wszystkim „nie odczuwanie żadnych dolegliwości fizycznych” (właściwość), „mieć sprawne wszystkie części ciała” (właściwość) oraz „nie chorować, najwyżej rzadko na grypę lub niestrawność” (właściwość). Zatem w tej grupie zdrowie to pewna właściwość. Widać to na rycinie 10.

Kolejną analizowaną zmienną była płeć. Jak widać na rycinie 11, dla kobiet zdrowie to przede wszystkim proces, wynik i cel.

Do najczęściej wymienianych stwierdzeń dotyczących zdrowia należały stwierdzenia oznaczające, że „być zdrowym oznacza dla mnie”: umieć rozwiązywać swoje problemy (proces), należycie się odżywiać (wynik), dożyć późnej starości (cel), umieć przystosować się do zmian w życiu (proces) oraz potrafić panować nad swoimi uczuciami i popędami (proces).

Dla badanych mężczyzn zdrowie to przede wszystkim właściwość i wynik. Zdrowie to dla nich: mieć sprawne wszystkie części ciała (właściwość), nie palić tytoniu (wynik), nie odczuwać żadnych dolegliwości fizycznych (właściwość) oraz należycie się odżywiać (wynik). Ilustruje to rycina 12.

DYSKUSJA

Nasze badania pozwoliły zweryfikować postawione hipotezy. Nie ulega wątpliwości, że badania te stanowią implikację do kolejnych analiz, być może na innej kategorii pacjentów. Warto sprawdzić, czy rodzaj zaburzenia, choroby, dysfunkcje będą znacząco wpływać na percepcję zdrowia. Zaprezentowane badania dotyczą próbki pacjentów stomatologicznych, osób różnej płci, wieku, wykształcenia. Możliwe, że różniących się ogólnym stanem zdrowia. To, co ich łączy, to korzystanie z opieki lekarza stomatologa. Są to zatem osoby, u których pojawiły się dolegliwości chorobowe – tu dotyczące problemów stomatologicznych. Nasi badani to osoby pragnące dbać o swoje zdrowie przynajmniej w zakresie stomatologii – stąd ich wizyty w gabinecie lekarskim. Nie są to badania reprezentatywne dla całej populacji pacjentów w ogóle. Interesowały nas jednak opinie o kontroli czy postrzeganiu zdrowia przez tą konkretną grupę badanych.

Uzyskane rezultaty pozwoliły pozytywnie zweryfikować hipotezę pierwszą: Zakładamy, że wiek badanych pacjentów stomatologicznych wpływa na umiejscowienie kontroli zdrowia. Okazało się, że osoby młodsze mają silniejsze przekonanie, że potrafią wpływać na swoje zdrowie, potrafią kontrolować swój organizm. Osoby powyżej 40. roku życia cechuje zdecydowanie niższe przekonanie o możliwości wpływu na swoje zdrowie. Możliwe, że osoby młodsze rzadziej borykają się z problemami zdrowotnymi, mają większe poczucie siły i wpływu na swój organizm. Nie zawsze jest to poparte doświadczeniem.

Tymczasem osoby powyżej 40. roku życia prawdopodobnie charakteryzują się gorszym stanem zdrowia. Pomimo działań profilaktycznych, nie zawsze są w stanie całkowicie zapobiegać schorzeniom i dysfunkcjom organizmu. Wiedzą o tym osoby starsze na podstawie osobistego doświadczenia. Stąd mniejsze przekonanie o możliwości całkowitego wpływu na swój organizm i wewnętrznej kontroli zdrowia.

Również pozytywnej weryfikacji doczekała się hipoteza druga: Uważamy, że płeć różnicuje spostrzeganie kontroli zdrowia. Kobiety zdecydowanie uzależniają swój stan zdrowia od innych. Wpływ innych osób na kontrolę zdrowia jest tu bardzo widoczny. Kobiety w sytuacjach trudnych często korzystają ze wsparcia społecznego, stanowiącego ważny bufor w radzeniu sobie ze stresem. Wsparcie społeczne to jedna ze znanych strategii radzenia sobie ze stresem [13]. Być może także i w przypadku problemów zdrowotnych, kobiety opierają się na opiniach, doświadczeniach innych osób – lekarzy, znajomych, rodziny. Stąd silna tendencja do korzystania ze wsparcia innych osób w przypadku pojawienia się problemów zdrowotnych.

Mężczyźni natomiast cechują się wewnętrznym poczuciem kontroli, ale także – co ciekawe – silniej niż kobiety akcentują rolę losu, przypadku na kontrolę zdrowia. Mężczyźni w obliczu stresu – a sytuacją stresową może być choroba – lubią zachowywać się zadaniowo, lubią sprawować kontrolę nad tym, co się im przydarza. Dziwi natomiast zaznaczająca się tendencja do przypisywania odpowiedzialności za kontrolę zdrowia losowi przez badanych mężczyzn. Zatem z jednej strony chcą kierować swoim życiem i zdrowiem, ale z drugiej strony uważają, że i tak wszystko zależy od losu, czegoś na co nie mamy wpływu. Można przypuszczać, że u badanych mężczyzn wyłaniają się dwie, sprzeczne postawy wobec zdrowia.

Nasze kolejne analizy dotyczyły zdrowia jako wartości – w jakich kategoriach spostrzegają je pacjenci stomatologiczni różniący się wiekiem i płcią. Udało się nam pozytywnie zweryfikować hipotezę trzecią: Sądzimy, że wiek osób badanych stanowi zmienną różnicującą sposób definiowania zdrowia.

Dla osób młodszych zdrowie to przede wszystkim wynik. Postrzegają oni zdrowie jako konkretną czynność kojarzoną z profilaktyką (unikanie tytoniu, dobre odżywianie się). Podkreślają też sprawność wszystkich części ciała. Osoby młodsze zapewne nie borykają się aż z tyloma problemami zdrowotnym, co osoby starsze. Pojęcie zdrowia – choroby jest tu bardziej stereotypowe, niekoniecznie związane z własnym doświadczeniem.

Zupełnie inaczej postrzegają zdrowie osoby powyżej 40. roku życia. Dla nich zdrowie to właściwość, brak odczuwania różnego typu dolegliwości, brak chorób. Można przypuszczać, iż z wiekiem pojawia się coraz więcej schorzeń, dysfunkcji, inne jest tu doświadczenie, przekonanie że zdrowie to nie tylko np. brak stosowania używek, ale konkretna właściwość. Stąd zupełnie odmienne postrzeganie i rozumienie terminu zdrowie.

Hipoteza czwarta: Zakładamy, że kobiety i mężczyźni (na przykładzie pacjentów stomatologicznych) w odmienny sposób postrzegają wartość zdrowia także zyskała potwierdzenie.

Kobiety w sposób nieco inny niż mężczyźni postrzegają zdrowie – jako wynik, cel, ale przede wszystkim proces. Dla mężczyzn zdrowie to wynik i właściwość. Kobiety silnie akcentowały aspekty zdrowia psychicznego: panowanie nad uczuciami, przystosowanie się do zmian w życiu, umiejętność rozwiązywania problemów. Dla mężczyzn zdrowie to przede wszystkim aspekt fizyczny. Kobiety bardziej niż mężczyźni zwracają uwagę na sferę emocjonalną. W wielu nawet popularnych artykułach kierowanych do kobiet akcentuje się właśnie rolę emocji, kierowania nimi. Programy, czasopisma kierowane do mężczyzn akcentują bardziej sferę fizyczną. Być może sposób kształtowania światopoglądu przez media, środowisko także rzutuje na to, w jaki sposób kobiety i mężczyźni postrzegają osobę zdrową. Mężczyźni – głównie w aspektach fizycznych, dla kobiet znaczenie ma także zdrowie psychiczne.

WNIOSKI

1. Wewnętrzna kontrola zdrowia występuje silniej u osób poniżej 40. roku życia.

2. U badanych pacjentek dominuje kontrola zdrowia związana z wpływem innych osób.

3. U pacjentów (mężczyzn) stomatologicznych dominuje wewnętrzne umiejscowienie kontroli zdrowia.

4. Osoby młodsze spostrzegają zdrowie w kategoriach wyniku, starsze w kategoriach właściwości.

5. Dla badanych kobiet zdrowie to przede wszystkim proces, wynik i cel.

6. Dla pacjentów stomatologicznych (mężczyźni) zdrowie to przede wszystkim właściwość i wynik.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Heszen-Niejodek I.: Promocja zdrowia – próba systematyzacji z perspektywy psychologa. Promocja Zdrowia, Nauki Społeczne i Medycyna, 1995.

2.    Silamy N.: Słownik Psychologiczny. Wydawnictwo Książnica, 1994.

3.    Kulczycki M.: Charakterystyka sytuacji pacjenta w lecznictwie otwartym. [W:] Jarosz M. (red.): Psychologia lekarska. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1988.

4.    Basiaga-Pasternak J., Mirek W.: Hierarchy of value by students of academy of physical education practising record seeking sport, Telesná výchova, šport a výskum na univerzitách (Physical education, sports, research at the universities), Slovenska Technicka Uniwerzita v Bratislave, Strojnicka Fakulta, Katedra Telesnej Vychovy, Braislava – Slovenska Republika, 2005.

5.    Ostrowski T.M.: Zdrowie jako wartość w świetle wyników badania osób zdrowych i po zawale serca. [W:] Pasikowski T., Sęk H. (red.): Psychologia zdrowia: teoria, metodologia i empiria. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2006.

6.    Basiaga-Pasternak J.: Aktywność ruchowa kobiet ciężarnych. Annales UMCS Sectio D Medicina, Uniwersytet Marii Skłodowskiej-Curie Akademia Medyczna, Lublin 2007; Vol. LXII, Suppl. XVIII, Nr 1.

7.    Sęk H.: Psychologia wobec promocji zdrowia. [W:] Heszen-Niejodek I., Sęk H. (red.): Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

8.    Schwarzer R.: Poczucie własnej skuteczności w podejmowaniu i kontynuowaniu zachowań zdrowotnych. Dotychczasowe podejście terapeutyczne i nowy model. [W:]: Heszen-Niejodek I., Sęk H. (red.): Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

9.    Antonovsky A.: Poczucie koherencji jako determinanta zdrowia. [W:] Heszen-Niejodek I., Sęk H. (red.): Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

10.    Antonovsky A.: Rozwikłanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i nie zachorować? Fundacja IPN, Warszawa 1995.

11.    Juszczyński Z.: Wielowymiarowa Skala Umiejscowienia Kontroli Zdrowia – MHLC. [W:] Narzędzia pomiaru w promocji i psychologii zdrowia. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa 2001.

12.    Juszczyński Z.: Lista Kryteriów Zdrowia – LKZ. [W:] Narzędzia pomiaru w promocji i psychologii zdrowia. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa 2001.

13.    Łosiak W.: Dynamika emocji i radzenia sobie w stresie psychologicznym. Badania pacjentów chirurgicznych. Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1994, Rozprawy Habilitacyjne Nr 273.

..............................................................................................................................................................

© Joanna Basiaga-Pasternak, Iwona Malarz

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Joanna Basiaga-Pasternak
Zakład Psychologii AWF
31-571 Kraków, Al. Jana Pawła II 78
e-mail: joanna.basiaga@awf.krakow.pl

Pracę nadesłano: 13.07.2009 r.
Przyjęto do druku: 18.08.2009 r.

Praca recenzowana