WSTĘP

Określenie ektopia odnosi się do przemieszczenia, któremu może ulec zarówno każdy narząd ustroju, jak i zawiązek zęba lub narząd szkliwotwórczy w zakresie narządu zębowego podczas rozwoju. Zjawisko to występuje również w okresie porozwojowym.

Jego następstwem może być:

1.    Rozwój i pozostanie zęba w zmienionym środowisku (możliwe jest wtedy jego wydobycie na drodze chirurgicznej) – takim środowiskiem może być jama nosowa, dolna kostna blaszka oczodołu, zatoka szczękowa, wyrostek kłykciowy żuchwy, kąt żuchwy, gałąź żuchwy, podniebienie, tkanki miękkie twarzy.

2.    Samoistne wyrznięcie się zęba w pełni wykształconego w nietypowym, innym niż prawidłowe, miejscu, niekiedy dalekim.

3.    Przypadkowe wykrycie przemieszczonego zęba w nietypowym miejscu równocześnie z inną nieprawidłowością rozwojową, np. natury potworniakowej.

4.    Znalezienie się w miejscu innym niż prawidłowe, np. w wyniku działania jatrogennego.

Wśród przyczyn ektopii można wymienić czynniki genetyczne, urazowe, nieprawidłowości innych elementów narządu
zębowego (stanowiące przeszkodę w prawidłowym wyrznięciu w typowym miejscu) zaburzenia wyrzynania zębów, torbiele, guzy, stany zapalne kości [1, 2].

Najczęściej ektopia dotyczy kłów i pierwszych zębów trzonowych górnej szczęki – przy tych zębach obserwuje się nieprawidłowości dotyczące zębów sąsiednich, spowodowanie uciskiem, np. resorpcję [3]. Niekiedy powstają znaczne problemy diagnostyczne i lecznicze [4–6].

W piśmiennictwie ukazują się liczne doniesienia, w których autorzy opisują pojedyncze przypadki zęba ektopowego, w pełni wykształconego, który wyrznął się w nietypowym miejscu [7–21].

MATERIAŁ I METODY

W obecnej pracy badaniu poddano zęba, u którego przemieszczenie zawiązka nastąpiło w okresie rozwojowym. Był to ząb w pełni wykształcony w odmiennym środowisku – w zatoce szczękowej. Ząb wydobyto i poddano obserwacji morfologicznej w mikroskopie optycznym i elektronowym skaningowym. Był to ząb dużej wielkości, klinicznie najbardziej zbliżony budową do zęba trzonowego.

Po utrwaleniu zęba w buforowanym aldehydzie glutarowym i odwodnieniu we wzrastających stężeniach alkoholu etylowego osuszono go w komorze próżniowej. Następnie naparowano złotem i poddano analizie w elektronowym mikroskopie skaningowym typu Jeol-JSM-35 CF. Następnie przecięto go podłużnie na dwie połowy i sporządzono szlify grubości 50 mikrometrów. Szlify te były przedmiotem badania w mikroskopie optycznym.
           
WYNIKI

Wyniki badania w mikroskopie optycznym

Na przekroju strzałkowym zęba na szlifie dominował nieregularny przebieg linii szkliwno-zębinowej. Szkliwo wydatnie wpuklało się w formie jamistej w sąsiadującą zębinę. Brakowało w nim prawidłowego układu pęczków pryzmatycznych, a pasma linii Retziusa były niewidoczne lub zatarte. Również nieprawidłowy i chaotyczny był przebieg kanalików zębinowych (ryc.1). Znamienna okazała się okolica przyszyjkowa zęba obok ścisłego styku szkliwa i cementu korzeniowego.

Dodatkowo można było obserwować pokrycie linii połączenia tych tkanek ścisłym mankietem cementu korzeniowego. Przebieg kanalików zębinowych był w tym miejscu prawidłowy (ryc. 2). W części korzeniowej linia zębinowo-cementowa była nieregularna. Nieprawidłowo rozmieszczona warstwa ziarnista Tomesa dość wyraziście łączyła się z  rozszerzonymi w tym miejscu kanalikami zębinowymi. Ponadto w cemencie dobrze widoczne były liczne kanały naczyniowe, przebiegające w różnych kierunkach. W szerokiej warstwie cementu komórkowego obserwowano nieduże zgrupowania cementocytów (ryc. 3). W obrębie cementu komórkowego znamienna była jego struktura blaszkowa. Niektóre kanały naczyniowe wykazywały klasyczny układ blaszek systemu Haversa z kolistym rozmieszczeniem cementocytów i wypustkami skierowanymi dokanałowo (ryc. 4).

Wyniki badania w mikroskopie ektronowym skaningowym (SEM)

Na górnej powierzchni korony zęba znamienne było głębokie, wręcz kraterowate zagłębienie i wyraźne cechy lizy tej okolicy (ryc. 5). Z kolei na powierzchniach bocznych korony zęba również widoczne były zmiany lityczne,. Obejmowały one w tym miejscu dobitnie części rdzenne pryzmatów szkliwnych (ryc. 6).

OMÓWIENIE

Jak wspomniano we wstępie – w piśmiennictwie ukazują się prawie wyłącznie opisy przypadków zębów ektopowych  przemieszczanych w  różnych okresach do tkanek sąsiadujących z narządem zębowym albo w dalsze okolice. Jedyna praca opisująca morfologię zęba ukazała się w 1962 roku. Stwierdzono wtedy w zębie ektopowym jedynie cechy ograniczonego, mechanicznego ucisku i niepełnej mineralizacji.

W obecnie opisanym przypadku bardzo charakterystyczne były liczne zmiany lityczne szkliwa pozostającego w innych warunkach środowiskowych niż prawidłowe.

Ponadto obserwowano liczne nieprawidłowości morfologiczne świadczące z jednej strony o zmienionym toku histogenezy, a także o cechach zaburzeń rozwojowych, m.in.:

• zatarcie linii szkliwnych Retziusa,

• nierówności linii szkliwno-zębinowej ze znacznym wpuklaniem się szkliwa w zębinę,

• obecność grubej warstwy cementu w formie mankietu w okolicy przyszyjkowej zęba (o ile ścisłe przyleganie cementu do szkliwa jest jedną ze znanych czterech możliwości prawidłowości tej okolicy, to objęcie tego miejsca na zewnątrz warstwą cementu i to komórkowego, nie było nigdy opisywane. Jak wiadomo – cement często odgrywa rolę w procesach reparacyjnych twardych tkanek zębowych, ale tu nie można mówić o potrzebie tego rodzaju),

• nieprawidłowości przebiegu linii cementowo-zębinowej w korzeniu, obecność jamek cementocytów kontaktujących się z rozszerzonymi kanalikami zębinowymi,

• nieregularności cementu komórkowego z obecnością licznych, przebiegających różnokierunkowo kanałów naczyniowych,

• cement o nieuporządkowanej strukturze, częściowo blaszkowatej.

WNIOSKI

Podsumowaniem opisu zmian morfologii zęba ekotopowego może być stwierdzenie, że odmienne warunki środowiska, w którym rozwija się taki ząb, nie mogą pozostać bez wpływu na cechy jego budowy.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Camilleri S. i wsp.: Ectopic maxillary Cannes: segregation analysis and the twin study. J Dent Res 2008; 87 (6): 580-583.

2.    Canoglu E. i wsp.: Unusual ectopic eruption of permanent central incisor following and intrusion injury to the primary tooth. J Can dent Assoc 2008; 74 (8): 723-726.

3.    Bjerklin K., Bondemark L.: Ectopic maxillary canines and root resorption of adjacent incisors. Does computed tomography (CT) influence decision-making by orthodontists? Swed Dent J 2008, 32 (4): 179-185.

4.    Bjerklin K., Bondemark L.: Management of ectopic maxillary canines: variations among orthodontists. Angle Orthodontists. Angle Orthod 2008; 78 (5): 852-859.

5.    Koszowski R. i wsp.: Zęby ektopowe – problemy diagnostyczno-lecznicze. Dent Med. Probl 2004; 41 (4): 807-810.

6.    Mupparapu M. I wsp.: Patterns of  intraosseous transmigration and ectopic eruption of bilaterally transmigrating mandibular canines: radiographic study and proposed classification. Quintessence Int 2007; 38 (10): 821-828.

7.    Altun H. i wsp.: Ectopic molar tooth in the maxillary sinus. Kulak Burun Bogaz Ihtis Derg 2007; 17 (40: 237-238.

8.    Alves D. i wsp.: Transmigration of mandibular secondo premolar In a patent with cleft lip and palate: case report. J Appl Oral Sci 2008; 16 (5): 360-363.

9.    Bateman G., Mossey P.: Ectopia or concomitant hypohyperdontia? A case report. J Orthod 2006; 33 (2): 71-77.

10.    Batra P. i wsp.: Canine ectopia: report of two cases. J Indian Soc Pedod Prev Dent 2003; 21 (3): 113-116.

11.    Baykul T. i wsp.: Clinical impact of ectopic teeth in the maxillary sinus. Auris Nasus Larynx 2006; 33 (3): 277-281.

12.    Bondemark L., Tsiopa J.: Prevalence of ectopic eruption, impaction, retention and agenesis of the permanent second molar. Angle Orthod 2007; 77 (5): 773-778.

13.    Budkiewicz A i wsp.: Erupcja ektopowa – nieprawidłowe wyrzynanie się pierwszych trzonowców stałych. Mag Stamat 2002; 12 (3): 8-14.

14.    Hassan H. i wsp.: Mature orbital teratoma presenting as a recurrent orbital cellulitis with an ectopic tooth and sphenoid malformation – a case report. Orbit 2008; 8 (27): 309-312.

15.    Hägg U. i wsp..: Severe transposition, ectopic eruption, and orthodontic alignment: long term appraisal. World J Orthod 2007; 8 (3): 232-240.

16.    Kennedy D.: Management of an ectopically erupting permanent mandibular molar: a case report. Pediatr Dent 2008; 30 (1): 63-65.

17.    Mooney G. i wsp.: Ectopic eruption of first permanent molars: presenting features and associations. Eur Sarch Paediatr Dent 2007; 8 (3): 153-157.

18.    Ray B. i wsp.: Ectopic supernumerary tooth in the inferior nasal concha. Clin Anat 2006; 19 (1): 68-74.

19.    Salmeron J. i wsp.: Ectopic third molar in condylar region. Int J Oral Maxillofac Surg 2008; 37 (4): 398-400.

20.    Wang C. i wsp.: Ectopic mandibular third molar in the ramus region: report of a case and literature review. OSOMOP 2008; 105 (2): 155-161.

21.    Wong Y. i wsp.: Ectopic near the coronoid process: case report. Quintessence Int 2007; 38 (7): 597-600.

..............................................................................................................................................................

© Roman Pawlicki, Zofia Knychalska-Karwan, Tomasz Nowak

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Tomasz Nowak
Zakład Chirurgii Stomatologicznej IS UJ
31-155 Kraków, ul. Montelupich 4

Pracę nadesłano: 12.09.2009 r.
Przyjęto do druku: 25.09.2009 r.

Praca recenzowana