WPROWADZENIE

W wielu państwach obserwuje się znaczną liczbę dzieci o słabym potencjale zdrowotnym. Następuje stały spadek umieralności niemowląt, a w wyniku postępu nauk medycznych wydłuża się czas życia osób niepełnosprawnych.

Rehabilitacja oraz jakość życia osób niepełnosprawnych staje się tematem wielu opracowań. Chodzi nie tylko o zmiany
w standardach opieki medycznej, ale również o miejsce osób niepełnosprawnych w społeczeństwie. Istnieje potrzeba zorganizowania wieloaspektowej opieki medycznej, gdyż dzieci niepełnosprawne wymagają szerokiej współpracy specjalistów różnych dziedzin [1, 2, 3].

Odmienność tej grupy, łącząca się z większą podatnością na próchnicę i choroby przyzębia wynika z:

• ograniczonej świadomości konieczności zabiegów higienicznych i braku logicznego umotywowania tych zabiegów,

• sytuacji socjalnej (domy opieki społecznej, domy dziecka), braku należytej opieki i edukacji zdrowotnej w zakresie higieny jamy ustnej,

• zaburzeń motorycznych, utrudniających wykonywanie prawidłowych zabiegów higienicznych,

• częstych wad rozwojowych struktur zębowych, np.: hipoplazja szkliwa, wady budowy i kształtu zębów,

• zaburzeń kształtu łuków zębowych (rozszczepy), zaburzeń zgryzowych (stłoczenia) sprzyjających retencji płytki nazębnej,

• nieprawidłowych nawyków żywieniowych.

Objawy zaburzeń w obrębie jamy ustnej u dzieci niepełnosprawnych we wczesnej diagnostyce i terapii nie są zauważane, często pomijane z powodu innych, ważniejszych, bardziej obciążających zaburzeń ogólnych. Brak prawidłowej czynności mięśni twarzy i jamy ustnej utrudnia sprawne funkcjonowanie nie tylko układu stomatognatycznego, ale i całego organizmu. W jamie ustnej biorą początek łuki odruchowe czynności ssania, gryzienia, połykania, oddychania i mowy [2, 4, 5]. Ich nieprawidłowe funkcjonowanie powoduje zaburzenie fizycznego, ale również społecznego rozwoju dziecka.

Mimo utrudnionego dostępu do specjalistów posiadających przygotowanie stomatologa do pracy z dzieckiem niepełnosprawnym, coraz więcej takich dzieci jest kierowanych przez pediatrów, logopedów, rehabilitantów do poradni stomatologicznych oraz ortodontycznych.

MODEL OPIEKI STOMATOLOGICZNEJ

Po latach doświadczeń opracowano w Krakowskiej Poradni Stomatologicznej model opieki stomatologicznej, który stanowić powinien stały sposób postępowania lekarskiego. Jego nadrzędnym celem jest osiągnięcie zbliżonych do prawidłowych łuków odruchowych podstawowych czynności narządu żucia, a poprzez działania terapeutyczne zminimalizowanie lub niedopuszczenie do rozwoju patologii.

Obejmuje on:

1. Oświatę – instruktaż dla rodziców dotyczący odżywiania, sposobu karmienia, odpowiedniej konsystencji pokarmu, prawidłowych zabiegów higienicznych (ryc. 1).

2. Rodzice dzieci niepełnosprawnych często spotykają się
z niepełną informacją lub nawet dezinformacją odnośnie opieki stomatologicznej. Stąd istotne jest motywowanie ich do częstych kontroli stomatologicznych, bowiem zabiegi profilaktyczne stanowią podstawowe działania u osób niepełnosprawnych.

3. Profilaktykę:

a) obserwację czynności narządu żucia i – na jej podstawie – instruktaż dla rodziców odnośnie pozycji układania do snu, właściwego żucia, oddychania;

b) wdrożenie zabiegów higienicznych i stosownej do wieku dziecka profilaktyki fluorowej (ryc. 2);

c) przeciwdziałanie powikłaniom próchnicy, chorobom przyzębia oraz występowaniu i pogłębianiu się wad zgryzu (ryc. 3, 7).

4. Leczenie próchnicy zębów i jej powikłań, chorób przyzębia i wad zgryzu.

5. Rehabilitację czynności narządu żucia wprowadzaną po rozpoznaniu nieprawidłowości układu stomatognatycznego. Prowadzona jest ona w postaci indywidualnie dobranych dla każdego pacjenta ćwiczeń mięśniowych biernych i czynnych, oraz stymulacji mięśniowej wg Castillo Morales’a.

Metoda ta została opracowana w celu wczesnego usprawniania mięśni warg, języka, podniebienia, żwaczy i mięśni mimicznych dla poprawy czynności układu stomatognatycznego. Poprzez stymulację punktów neuromotorycznych twarzy wyzwalane są odpowiedzi mięśniowe, dające uaktywnienie mięśni biorących udział w połykaniu, żuciu i artykulacji.

Z tej metody wybrano elementy przydatne w leczeniu określonych wad zgryzu oraz zastosowano płytkę podniebienną do zmiany położenia języka (ryc. 4, 5, 6).

Leczenie stomatologiczne dziecka niepełnosprawnego stanowi złożony problem zarówno dla rodziców, jak i personelu medycznego [6].

Można je przeprowadzić jako:

1. Leczenie w stanie czuwania.

2. Leczenie po zastosowaniu środków uspokajających.

3. Leczenie w pełnej narkozie z intubacją.

Około 40% pacjentów niepełnosprawnych współpracuje z lekarzem w stopniu umożliwiającym leczenie zgodnie ze standardami obowiązującymi w stomatologii dziecięcej. Dalsze 40% to pacjenci współpracujący w ograniczonym zakresie. Grupa 20% dzieci wymaga zastosowania podczas leczenia sedacji lub znieczulenia ogólnego.

WNIOSKI

1.    Leczenie stomatologiczne powinno stanowić stały element opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym.

2.    Optymalne efekty leczenia uzyskuje się w przypadku możliwie jak najwcześniejszego rozpoznania.

3.     Preferowany w Krakowskiej Poradni Stomatologicznej model opieki stomatologicznej znajduje akceptację u rodziców i opiekunów dzieci niepełnosprawnych, a przedstawienie poszczególnych etapów leczenia daje szansę na dalszą i dobrą współpracę.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Adamowicz-Klepalska B., Nowak-Edin R.: Stomatologiczny aspekt zespołu Downa u dzieci. Czas Stomat 1999; 52, 6: 389-393.

2.    Radwańska E.: Możliwość rehabilitacji układu stomatognatycznego u dzieci niepełnosprawnych. Zeszyty Naukowe UJ, Kraków 1996.

3.    Radwańska E., Szklarska E., Żmuda-Stawowiak D.: Stan uzębienia u dzieci niepełnosprawnych z zespołem Downa z uwzględnieniem dynamiki rozwojowej w badaniach KPS. Mag Stomat 2000; 7-8: 68-71.

4.    Castillo-Morales R.: Die orofaciale Regulationstherapie.Wyd. Pflaum Munchen 1991.

5.    Cunningham C.: Dzieci z zespołem Downa. WSiP, Warsza-
wa 1994.

6.    Gorczyński M.: Psychostomatologia dziecięca. Poradnik dla rodziców i lekarzy. Sanmedia Wyd. Medyczne, Warszawa 1996.

..............................................................................................................................................................

© Elżbieta Radwańska, Ewa Szklarska, Dorota Żmuda-Stawowiak

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Dorota Żmuda-Stawowiak
Krakowska Poradnia Stomatologiczna
30-349 Kraków, ul W. Lipińskiego 15

Pracę nadesłano: 02.12.2009 r.
Przyjęto do druku: 14.01.2010 r.

Praca recenzowana