WPROWADZENIE

Ząb zatrzymany (dens retens) lub zatrzymanie zęba (retentio dentis) jest najczęściej występującą nieprawidłowością związaną z położeniem zęba. Zaburzenie dotyczy zęba w pełni wykształconego, który po upływie fizjologicznego czasu wyrzynania nadal pozostaje w kości. Wyróżnia się zatrzymanie całkowite (retentio completa, impactio dentis), gdy cały ząb tkwi w kości, i częściowe (retentio partialis, retentio incompleta), kiedy korona zęba częściowo lub całkowicie znajduje się poza kością i pokryta jest dziąsłem [1, 2]. Nieprawidłowość dotyczy najczęściej trzecich zębów trzonowych, które wyrzynają się najpóźniej. Główną przyczyną ich zatrzymania jest brak miejsca w łuku zębowym.

Wyróżnia się pięć głównych pozycji położenia zatrzymanych trzecich zębów trzonowych: pionowe, pionowe z pochyleniem przyśrodkowym lub pionowe z pochyleniem odśrodkowym, położenie poziome, położenie atypowe. W większości przypadków korony zębów są zwrócone w kierunku szczytu wyrostka zębodołowego. Niekiedy zdarza się, że zatrzymane zęby są ustawione w inwersji, w położeniu odwrotnym, kiedy wierzchołek korzenia skierowany jest ku powierzchni szczytu wyrostka zębodołowego [4]. Występuje również położenie określane jako „kissing molas”, tj. „całujące się trzonowce”. Oznacza kontakt powierzchni okluzyjnych całkowicie zatrzymanego drugiego i trzeciego trzonowca dolnego [3]. Zatrzymane trzecie zęby trzonowe mogą migrować do odległych miejsc, np. podniebienia, jamy nosowej, przegrody nosowej, zatoki szczękowej, okolicy podoczodołowej oraz okolicy bródkowej, kąta żuchwy, gałęzi żuchwy, wyrostka dziobiastego lub kłykciowego żuchwy [2, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11]. Wśród przyczyn ekotopowego położenia zatrzymanych trzonowców wymienia się urazy, infekcje, torbiele, guzy, stłoczenie zębów i zaburzenia rozwoju dotyczące zarówno zębów, jak i kości szczęk. W wielu przypadkach etiologii nie da się ustalić [5, 6, 7, 12].

Zatrzymane trzecie zęby trzonowe przeważnie nie dają żadnych dolegliwości i są przypadkowo wykrywane na zdjęciach podczas badania radiologicznego. Niekiedy jednak stają się przyczyną rozwoju różnych procesów chorobowych [8, 10].

Zatrzymanym zębom trzonowym trzecim mogą towarzyszyć okołozębowe stany zapalne, rozległe torbiele zębopochodne oraz guzy. Zakażenie tej okolicy łatwo się szerzy do przestrzeni międzypowięziowych, sprzyja powstawaniu ropowic oraz zapaleniu kości. Rozwój torbieli zębopochodnych dotyczy głównie torbieli zawiązkowej, niekiedy torbieli nabłonkowej rogowaciejącej (keratocysta), która po nieradykalnym usunięciu powoduje wznowę. Na podłożu torbieli może rozwinąć się szkliwiak [2, 7]. Zatrzymane trzecie trzonowce położone w pobliżu korzeni zęba sąsiedniego mogą powodować ich przemieszczenie i resorpcję. Obecność zębów zatrzymanych w żuchwie obniża wytrzymałość tkanki kostnej i sprzyja pourazowym złamaniom przebiegającym przez zębodoły tych zębów [7].

Zapobieganie powstawaniu powikłań związanych z obecnością zębów zatrzymanych polega na ich profilaktycznym usuwaniu [13]. Nie ma jednak jednoznacznej opinii co do celowości profilaktycznych ekstrakcji zatrzymanych trzecich zębów trzonowych [14, 15, 16].

Bezwzględnym wskazaniem do ekstrakcji zatrzymanego zęba trzonowego jest rozwój torbieli zawiązkowej, zakażenie bakteryjne mieszka zębowego lub kieszonki dziąsłowej, nawracające stany zapalne, nerwoból objawowy oraz ucisk na ząb sąsiedni [1, 7].

Ektopowa lokalizacja zatrzymanych trzecich zębów sprawia często trudności podczas zabiegu ekstrakcji tych zębów. Rozległość pola zabiegowego, ilość usuwanej tkanki kostnej dla stworzenia dostępu do zatrzymanego zęba stwarza ryzyko powikłań w postaci połączenia z zatoką szczękową, dołem podskroniowym, jamą nosową, złamania guza szczęki, złamania żuchwy oraz uszkodzenia kanału żuchwowego. W przypadku ektopowo położonych zębów wymagane jest dokładne określenie wskazań do ekstrakcji i ocena następstw związanych z zabiegiem [4].

Przed zabiegiem ekstrakcji zatrzymanego zęba konieczne jest wykonanie badania podmiotowego, przedmiotowego, diagnostyki obrazowej, badań laboratoryjnych, a niekiedy konsultacji z ortodontą. Takie postępowanie pozwala przewidzieć następstwa związane z zabiegiem [28].

Zatrzymane trzecie zęby trzonowe mogą być również przyczyną bólów twarzy promieniujących do szyi, karku, ucha oraz okolicy skroniowej [7].

Zatrzymaniu zęba towarzyszy ból, który badacze określili jako „nieprzyjemne, czuciowe i emocjonalne doznanie towarzyszące już istniejącemu lub potencjalnie zagrażającemu uszkodzeniu tkanek, albo też jedynie odnoszone do takiego uszkodzenia” [17]. Dolegliwości bólowe występujące w obrębie głowy są trudne do zdiagnozowania ze względu na mnogość przyczyn mogących je wywołać. Często pacjenci szukają pomocy u różnych specjalistów. Niemożność precyzyjnej lokalizacji miejsca powstawania bólu pozwala jedynie na leczenie objawowe.

W diagnostyce specjalistycznej wyróżnia się różne rodzaje bólu głowy, tj. migrenowe, klasterowe, napięciowe. Według autorów bóle głowy spowodowane obecnością zęba zatrzymanego mogą mieć charakter bólu ciągłego, napadowego, promieniującego.

W pracy przedstawiono dwa przypadki długotrwałego bólu głowy związanego z zatrzymaniem trzecich zębów trzonowych.

OPIS PRZYPADKÓW

• Przypadek I.

Pacjentka K.P-F, lat 37, (lekarz medycyny) zgłosiła się w celu ekstrakcji zatrzymanych zębów 18., 28., 38. (ryc. 1) ze wskazań ortodontycznych ze względu na planowane leczenie aparatem stałym stłoczeń zębów w szczęce i żuchwie. W wywiadzie, przed planowanym zabiegiem chirurgicznym, pacjentka podała uporczywe bóle głowy trwające od wielu lat. Ból głowy pojawił się ok. 20. roku życia. Początkowo przerwy między epizodami bólowymi były długie, nawet kilkumiesięczne, z czasem ataki bólu występowały kilka razy w tygodniu. Ból pojawiał się samoistnie i zaczynał w okolicy kątów żuchwy, promieniował obejmując szczękę i wszystkie zęby, w końcu całą głowę. Ból głowy miał charakter bólu opasującego, pulsującego. Pacjentka podawała ściskanie, a następnie „rozsadzanie” całej głowy. 

Okolica objęta dolegliwościami począwszy od kątów żuchwy, szerząc się na szczękę i wszystkie zęby oraz całą głowę była tkliwa na dotyk. Napady bólu trwały od kilku godzin do 3 dni, najczęściej utrzymywały się ok. jednej doby. Ból był ciągły, ale o zmiennym nasileniu. W skali natężenia VAS od 1 do 10, pacjentka określiła ból na poziomie 10. Leki przeciwbólowe nie łagodziły dolegliwości. Przed wystąpieniem ataku pacjentka odczuwała dyskomfort ze strony układu pokarmowego, tj. mdłości, parcie na stolec oraz ogólne złe samopoczucie. Napadom bólowym nie towarzyszyły objawy oczne w postaci nadwrażliwości na światło, mroczków, zaczerwienienia spojówek czy łzawienia. Pacjentka nie zgłaszała, by ból był inicjowany porą dnia, roku czy cyklem miesiączkowym. Początkowo kojarzyła go ze zmianami pogody i utożsamiała z chorobą zatok. Konsultacja laryngologiczna wyeliminowała czynnik zatokowy. Z wywiadu wynikało, że poza zgłaszanymi bólami głowy pacjentka była ogólnie zdrowa.

Zaplanowane ekstrakcje zębów mądrości wykonano w odstępach dwutygodniowych. Jako pierwszy został usunięty zatrzymany ząb 18 (położony skośnie, koroną skierowany do podniebienia) w znieczuleniu miejscowym 2% lignokainą z dodatkiem noradrenaliny. Po nacięciu i odpreparowaniu płata śluzówkowo-okostnowego, od strony przedsionka zdjęto kość w celu dotarcia do zatrzymanego zęba, który po podzieleniu na dwie części, został usunięty. Po opracowaniu brzegu kostnego, ranę pokryto płatem śluzówkowo-okostnowym i zaopatrzono szwami. Pacjentce zlecono stosowanie przeciwbólowo Ketonalu forte 3 x 1 tabletkę oraz miejscowo Solcoseryl-dental. Gojenie przebiegało prawidłowo i po 7 dniach zdjęto szwy.

Po 2 tygodniach przeprowadzono ekstrakcję zatrzymanego zęba 28. (położenie doprzednio-podniebienne). Zabieg został wykonany, jak poprzedni, analogiczną techniką i zleceniami pozabiegowymi. Gojenie po ekstrakcji zęba 28. również przebiegało bez powikłań.

Po upływie kolejnych 2 tygodni przeprowadzono ekstrakcję zęba 38. (położenie skośne, doprzednio-językowe) w znieczuleniu przewodowym i nasiękowym 2% lignokainą z noradrenaliną. Nacięto i odpreparowano płat śluzówkowo-okostnowy, uwolniono z kości żuchwy koronę zęba. Po odcięciu części bliższej korony ząb usunięto, opracowano brzegi rany kostnej i założono szwy. Osłonowo zlecono Biseptol 480 2 x 2 tabletki oraz przeciwbólowo Ketonal forte 3 x 1. Gojenie po zabiegu przebiegało bez powikłań.

Po każdym zabiegu usunięcia zęba zatrzymanego pacjentka zgłaszała występowanie krótkotrwałego bólu w okolicy operowanej, który ustępował po zastosowaniu środków przeciwbólowych. 

Po czterech latach od ekstrakcji zębów zatrzymanych podczas wizyty w przychodni pacjentka zgłosiła, że po usunięciu zębów bóle głowy ustąpiły całkowicie.

• Przypadek II.

Pacjentka A.Ś., lat 34, została skierowana przez lekarza ortodontę do poradni chirurgii stomatologicznej w celu ekstrakcji zatrzymanych zębów 18., 38., 48. (ryc. 2). Pacjentka ze względu na wadę zgryzu przebyła dwuletnie leczenie ortodontyczne aparatem stałym.

W wywiadzie podała, iż cierpi na silne bóle głowy. Opisywany przez pacjentkę ból głowy pojawił się przed ok. 10 laty i występował periodycznie. Napady bólu zdarzały się początkowo raz lub dwa razy w miesiącu, z czasem częściej, nawet co tydzień. Pacjentka początkowo kojarzyła jego występowanie z cyklem miesięcznym, jednak dalsze obserwacje w tym kierunku nie potwierdziły związku. Nie stwierdzała nasilania się dolegliwości w zależności od pory dnia, roku, zmian pogodowych ani od spożywanych pokarmów.

Ból umiejscowiony był z tyłu głowy. Przed napadem bólu pacjentka odczuwała mdłości i parcie na stolec oraz ogólne złe samopoczucie. Dolegliwości zmuszały ją do pozostania w łóżku, uniemożliwiając normalne funkcjonowanie. Ataki trwały od 1 doby do ok. 3 dni, również w nocy. Był to ból ciągły, początkowo o bardzo dużym nasileniu, w drugiej fazie łagodniejszy. W skali VAS pacjentka określiła natężenie na poziomie 9-10. Przyjmowanie środków przeciwbólowych nie uśmierzało całkowicie bólu. Chora określiła ból jako pulsujący, oślepiający, opasujący.

Lekarze specjaliści, neurolog i okulista sugerowali bóle migrenowe z powodu występowania aury z dolegliwościami ze strony narządu wzroku (mroczki, nadwrażliwością na światło, nawet z jednorazowym epizodem półgodzinnej utraty widzenia, bez parestezji, drętwienia kończyn) lub ból klasterowy (objawy przekrwienia gałki ocznej z łzawieniem). Pacjentce wykonano tomografię komputerową głowy. Badanie nie wykazało uchwytnych zmian patologicznych i ostatecznie stwierdzono, że bóle głowy mają charakter migrenowy. Poza uporczywym bólem głowy pacjentka nie zgłaszała w wywiadzie innych chorób.

W znieczuleniu nasiękowym 2% lignokainą z noradrenaliną przeprowadzono zabieg chirurgiczny usunięcia zęba 18. z wytworzeniem płata śluzówkowo-okostnowego i zdjęciem fragmentu blaszki kostnej wyrostka zębodołowego. Pacjentce polecono stosowanie Ketonalu forte 3 x 1 tabletka. Po zabiegu wystąpił obrzęk tkanek miękkich, szczękościsk, ból miejscowy i ogólne złe samopoczucie trwające ok. 3 dni. Nie było konieczności zażywania środków przeciwbólowych. Po tygodniu od zabiegu przeprowadzono kontrolę gojenia rany i zdjęto szwy. Pomimo zaplanowanych dalszych zabiegów usunięcia pozostałych zatrzymanych trzecich zębów trzonowych w żuchwie, pacjentka nie zgłosiła się do ekstrakcji.

Po roku od ekstrakcji zęba 18. pacjentka będąc w przychodni poinformowała, że zrezygnowała  z usunięcia zatrzymanych zębów w żuchwie, ponieważ po ekstrakcji zęba 18.  ból głowy nigdy już się nie powtórzył.

OMÓWIENIE

Wielu autorów wśród różnych przyczyn bólu głowy doszukuje się związku z obecnością zatrzymanych trzecich zębów trzonowych. Badania potwierdzają, że zatrzymane zęby trzonowe górne mogą być przyczyną dolegliwości bólowych głowy. Janas i Grzesiak-Janas prowadziły badania u 32 osób (22 kobiety i 10 mężczyzn) z nieokreślonymi bólami głowy. Pacjenci byli wcześniej konsultowani przez lekarzy internistów, laryngologów, neurologów i nie ustalono u nich ostatecznie przyczyny bólu głowy. W badanej grupie osiem osób zgłaszało występowanie bólu przedniej części głowy, a 24 – w części tylnej. Badanie stomatologiczne i radiologiczne poza obecnością zatrzymanych górnych trzecich zębów trzonowych nie wykazało innych nieprawidłowości z zakresu układu stomatognatycznego. Zatrzymane górne zęby mądrości były położone głęboko, najczęściej wklinowane pod koronę lub korzenie drugich zębów trzonowych. U 19 osób (16 kobiet i 3 mężczyzn) po leczeniu chirurgicznym stwierdzono całkowite ustąpienie dolegliwości. Osiem osób (4 kobiety i 4 mężczyzn) zgłaszało stopniowe aż do całkowitego ustąpienie bólu głowy w 7. dobie po ekstrakcji zatrzymanych górnych zębów mądrości.

U kolejnych 5 osób leczenie chirurgiczne dało efekty po 10-14 dniach od zakończenia leczenia [18].

Badanie przeprowadzone przez Lunardona i Barolina dowodzi, iż istnieje korelacja między zatrzymaniem zębów a bólami głowy. Utrzymują oni, że przyczyną bólu były częściej trzecie zęby trzonowe niż inne zęby zatrzymane, częściej zęby mądrości górne niż dolne. Autorzy polecają przeprowadzanie badania stomatologicznego w każdym przypadku powtarzających się bólów głowy, ze względu na ich wieloczynnikowy charakter a możliwą w etiologii bólu obecność zatrzymanych zębów mądrości. Ponadto podkreślają szczególnie potrzebę postawienia prawidłowego rozpoznania w celu zabezpieczenia pacjenta przed zbytecznym leczeniem farmakologicznym [19].

Romoli i Cudia prowadzili badania na grupie 13 pacjentów z idiopatycznymi bólami głowy, u których zdiagnozowano zatrzymane górne zęby mądrości. Po przeprowadzeniu ekstrakcji zębów w szczęce zauważyli, że osoby z obustronnym bólem głowy lub jednostronnym zmiennym nie odpowiadają pozytywnie na ekstrakcje. Natomiast w drugiej grupie chorych, u których ból głowy umiejscawiał się po stronie zatrzymanego górnego zęba mądrości, po przeprowadzonym zabiegu ekstrakcji ustępował całkowicie [20]. Badania Romoli i Cudii potwierdzały związek między bólem głowy a zatrzymanymi górnymi zębami mądrości [21, 22].

Według Eidelamna z obecnością zatrzymanych zębów obserwuje się występowanie takich objawów jak „zmęczenie mimo odpoczynku”, ból głowy, zawroty głowy, uczucie utraty równowagi, niewyraźnie widzenie, nudności, napięcie i drażliwość [23].

Przedstawione w niniejszej pracy dwa przypadki powtarzającego się przez wiele lat bólu głowy, który ustąpił po ekstrakcji zatrzymanych trzecich zębów trzonowych, mogą stanowić potwierdzenie istnienia związku przyczynowego. U obu pacjentek ból głowy został zakwalifikowany przez lekarzy medycyny do „nietypowych bólów głowy”.

Jako „nietypowy ból głowy” określa się przypadki, w których pojedyncze objawy, przebieg choroby lub całość obrazu klinicznego są odmienne niż w znanych bólach typowych. Nietypowy ból twarzy (ang. atypical facial pain) zwany „idiopatycznym przewlekłym bólem twarzy” cechuje się odmiennym obrazem niż uznany za ból typowy: nerwoból nerwu trójdzielnego, ból zębów, zatok i stawu żuchwowego oraz ból klasterowy (nawracające napady bólowe zlokalizowane wokół jednego z oczodołów z objawami towarzyszącymi w postaci łzawienia, wycieku z nosa, zaczerwienienia spojówek). Nietypowy ból głowy przybiera odmienny charakter i nie mieści się w obowiązującej klasyfikacji bólów głowy [24, 25].

Badania Wody i Pionchona wskazują, iż idiopatyczny ból twarzoczaszki (ang. idiopathic orofacial pain) częściej dotyczy kobiet, powraca okresowo w tej samej formie przez okres miesięcy lub lat. Ból jest ciągły, nie ma napadowego charakteru, trwa przez część lub cały dzień, nie pojawia się w nocy i nie jest związany z przebiegiem nerwów [26]. Ból ten jest również opisywany jako niełatwy do dokładnego zlokalizowania (dotyczy głowy, szyi i karku), najczęściej jednostronny, głęboki, ciągły, miażdżący, rozrywający. Nie ma też krótkotrwałych napadów, jest obecny cały dzień lub przez kilka dni. Towarzyszą mu niekiedy zmiany skórne ze świądem, zaburzenia pracy jelit i układu moczowego [27].

Niejednokrotnie opisane w literaturze przypadki dowodzą, że zatrzymany ząb mądrości był przyczyną bólu twarzy i głowy. Być może w praktyce klinicznej takich przypadków jest więcej, jednak trudno to potwierdzić, ponieważ pacjenci po ekstrakcji zęba zatrzymanego często nie wracają do chirurga przeprowadzającego zabieg. Podczas późniejszych wizyt u dentysty pacjenci pomijają informację na temat ustania dolegliwości bólowych głowy, gdyż często nie wiążą ustąpienia bólu głowy z przebytym zabiegiem chirurgicznym. Wydaje się ważne, by lekarz dentysta pamiętał o możliwym związku pomiędzy dolegliwościami bólowymi głowy i szyi a obecnością zatrzymanego trzeciego zęba trzonowego.

Ustąpienie trwających przez wiele lat dolegliwości bólowych głowy po ekstrakcji zatrzymanych zębów mądrości u obu pacjentek mogą stanowić potwierdzenie istnienia takiej zależności.

W przypadku obecności u pacjenta kilku zatrzymanych zębów mądrości, nie można jednoznacznie określić przed zabiegiem, który z zatrzymanych zębów może być przyczyną wystąpienia bólu głowy.

W przypadku I zostały usunięte dwa zęby zatrzymane w szczęce (18., 28.) i jeden ząb zatrzymany w żuchwie (38.), a zabiegi zostały wykonane w odstępach dwutygodniowych, więc trudno określić, który ząb był przyczyną dolegliwości. Jedynie miejsce inicjacji bólu, okolica kąta żuchwy, może sugerować, że czynnikiem sprawczym był ząb 38.

W przypadku II z trzech zatrzymanych zębów mądrości, wykonano ekstrakcję jedynie zęba 18. i po tym zabiegu ustąpiły dolegliwości bólowe głowy.

WNIOSKI

1. Zatrzymanie trzecich zębów trzonowych może być przyczyną uporczywych, nietypowych bólów głowy.

2. W diagnostyce różnicowej powtarzających się bólów głowy należy uwzględnić przyczyny zębopochodne związane z obecnością zębów zatrzymanych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Bartkowski S.: Chirurgia szczękowo-twarzowa. Wyd. CMUJ, Kraków 1996.

2.    Grzesiak-Janas G., Ratajek-Gruda M., Janas A.: Całkowicie zatrzymane trzecie zęby trzonowe w materiale własnym. Dent Forum 2007; 35, 1: 27-30.

3.    Bakaeen G., Baqain Z.: Interesting case: Kissing molars. Br J Oral Maxillofac Surg 2005;  43, 6: 532-534.

4.    AlShamrani S.M.: Inverted and impacted maxillary third molar – report of two cases. Odontostomatol Trop 2001; 24, 94: 15-17.

5.    Büyükkurt M.C., Tozoglu S., Aras M.H., Yolcu Ü.: Ectopic Eruption of a Maxillary Third Molar Tooth in the Maxillary Sinus: A Case Report. J Contemp Dent Pract 2005; 6, 3: 104-110.

6.    Keros J., Susić M.: Heterotopia of the mandibular third molar: a case report. Quintessence Int 1997; 28, 11: 753-754.

7.    Zawilska A., Koszkowski R., Puchała P.: Zatrzymane zęby trzonowe trzecie – usuwać czy pozostawić? Przegląd piśmiennictwa. Mag Stom 2006; 6: 18-20.

8.    Wang C.C., Kok S.H., Hou L.T., Yang P.J., Lee J.J., Cheng S.J., Kuo R.C., Chang H.H.: Ectopic mandibular third molar in the ramus region: report of a case and literature review. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2008; 105, 2: 155-161.

9.    Elango S., Palaniappan S.P.: Ectopic tooth in the roof of the maxillary sinus. Ear Nose Throat J 1991; 70, 6: 365-366.

10.    Altun H., Teker A.M., Ceran M., Gedikli O.: Ectopic molar tooth in the maxillary sinus. Kulak Burun Bogaz Ihtis Derg 2007; 17, 4: 237-238.

11.     Tümer C., Eset A.E., Atabek A.: Ectopic impacted mandibular third molar in the subcondylar region associated with a dentigerous cyst: a case report. Quintessence Int 2002;  33, 3: 231-233.

12.    Keros J., Susić M.: Heterotopia of the mandibular third molar: a case report. Quintessence Int 1997; 28, 11: 753-754.

13.    Niedzielska I., Drugacz J., Kus N., Kręska J.: Panoramic radiographic predictors of mandibular third molar eruption. Oral Surg Oral Med Oral Partol Oral Radiol Endod 2006; 102: 154-158.

14.    Song F., O’Meara S., Wilson P., Golder S., Kleijnen J.: The effectiveness and cost-effectiveness of prophylactic removal of wisdom teeth. Health Technol Assess 2000; 4, 15: 1-55.

15.    Knutsson K., Lysell L., Brickley M., Shepherd J.P.: Comparison of decisions regarding prophylactic removal of mandibular third molars in Sweden and Wales. Br Dent J 2001; 190, 4: 198-202.

16.    Silvestri Jr. A.R., Singh I.: The unresolved problem of the third molar. Would people be better off without it? J Am Dent Assoc 2003; 134, 4: 450-455.

17.    Dobrogowski J., Kuś M., Sedlak K., Wordliszek J.: Ból i jego leczenie. Wyd. PWN, Springer Verlag, Warszawa 1996.

18.    Janas A., Grzesiak-Janas G.: Występowanie bólu głowy związane z zatrzymanymi trzecimi trzonowcami w szczęce. Dent Forum 2006; 34, 1: 63-67.

19.    Lunardon M., Barolin G.S.: Odontogenic (concomitant) etiology of headache. Vien Med Wochenschr 1997; 147, 15: 365-368.

20.    Romoli M., Cudia G.: Headache and impacted upper wisdom teeth. Rev Stomatol Chir Maxillofac 1988; 89, 1: 49-52.

21.    Romoli M., Cudia G.: Alopecia areata and homolateral headache due to an impacted superior wisdom tooth. Int J Oral Maxillofac Surg 1987; 16, 4: 477-479.

22.    Romoli M., Cudia G.: Cluster headache due to an impacted superior wisdom tooth: case report. Headache 1988; 28, 2: 135-136.

23.    Eidelman D.: „Fatigue on rest“ and associated symptoms (headache, vertigo, blurred vision, nausea, tension and irritability) due to locally symptomatic, unerupted, impacted teeth. Med Hypotheses 1979; 5, 3: 339-346.

24.    Prusiński A.: Pułapki i rafy w codziennej praktyce neurologa: nietypowe bóle głowy. Pol Przeg Neurol 2007; 3, 4: 254-261.

25.    Fricton J.R.: Atypical orofacial pain disorders: A study of diagnostic subtypes. Current Pain and Headache Reports 2000; 4, 2: 142-147.

26.    Woda A., Pionchon P.: A unified concept of idiopathic orofacial pain: clinical features. J Orofac Pain 1999; 13, 3: 172-195.

27.    Madland G., Feinmann C.: Chronic facial pain:
a multidisciplinary problem. J Neurol Neurosurg
Psychiatry 2001; 71: 716-719.

28.    Biel A.: Ekstrakcja poziomo położonych zębów trzonowych – opis przypadku. Implantoprotetyka 2007; 8, 3: 29-32.

..............................................................................................................................................................

© Anna Szyszkowska, Edyta Kobylińska, Marek Rychlik

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji

Anna Szyszkowska
Zakład Chirurgii Stomatologicznej UM
20-081 Lublin, ul. Karmelicka 7
tel.: 81 528 79 50
e-mail: chirurgia.stom@wp.pl

Pracę nadesłano: 08.03.2010 r.
Przyjęto do druku: 19.04.2010 r.